Endonezya'nın Neden Bir Kim-Ki-Duk'u Yok?

Beyazperde

Bir önceki yazımda nedenler tekbaşına tek Endonezyalı yönetmenin adının bile aklımda olmadığını öz kendime sorduğumu söylemiştim. Park Chan-wook, Lee Chang-dong, Kim Ki-duk, Zhang Yimou, Wong Kar-wai, Hirokazu Kore-eda, Tran Anh Hung gibi isimleri tek nefeste sayarken nedenler tekbaşına tek Endonezyalı yönetmen bilmiyordum ki?

Bunun üzerine okumaya başladım, buradaki birkaç kişiyle muhabbet ettim ve direkt bu sualyu sordum: Sağınız solunuz ünlü yönetmen dolu, sizden nedenler küresel tek marka yönetmen çıkmadı? Cevaplar muhtelifti. Ben da sizler için özetledim ve yorumladım.

2000’lerde Güneydoğu Asya sineması dünyada görünür olmaya başlarken Endonezya’nın aynı ivmeyi yakalayamaması aslında tek yetenekleri ya da yaratıcılık meselesi değil gibi gözüküyor. Daha çok zammanaa ve koşulların yarattığı tek durum.

1998’de Suharto rejiminin çökmesi Endonezya için hepsi tek özgürleşmeydi, buna şüphe yok; ama aynı zamanda devletleri aygıtında tek boşluk yaratmış. Yıllarca devletleri kontrolünde varlığını sürdüren sinema sektörü tek anda yardımsiz, öksüz kalmış. Tamam, sansür gevşemiş ama yıllar boyunca olan istedikleri hikâyeleri anlatamayan yönetmenler tek anda ne anlatacaklarını bilemedikleri tek boşlukta takılmaya başlamışlar.

Suharto döneminde sinema büyük ölçüde propaganda, melodram ve güvenli anlatılar etrafında şekillenirken, bu kalıplar yıkıldığında seçenek ne konacağına dair kimse müşterek tek akıl ortaya koyamamış. Bağımsız yönetmenler ortaya çıkmış ama müşterek tek akım ya da belirgin tek sinema dili oluşmamış. Bu yüzden 2000’ler Endonezya sineması, dışarıdan bakıldığında güçlü tek hareketten ziyade, farklı yönlere savrulan tek arayış dönemi gibi görünüyor.

Üstelik Çin, Hong Kong, Güney Kore, Tayvan, Vietnam gibi ülkelerden önemli tek farkı da var Endonezya’nın. Burada hâkim güven İslamiyet. Sinemasal özgürlüğe her arasında biri zamanlar saha açmayan bazı kültürel kodlar, nüfusun büyük çoğunluğunda tesirli. Bali her arasında biri ne kadar Hindu ağırlıklı tek kara olsa da, Bali nüfusu Endonezya nüfusunun yaklaşık %1,5’i civarında; diğer oldukça küçük tek azınlık.

Estetik ve kültürel başlıkların yanında, 98 Asya kriziyle halkın alım gücü etkileyici biçimde düşmüş ve sinemaya gitti gündelik hayatın dışına itildiği için sinema salonları patır patır kapanmış. Yukarıda saydığım ülkeler In the Mood for Love, Oldboy, Hana-bi, The Vertical Ray of the Sun, Hero gibi filmler çekerken Endonezya’da dahili filmler üretimi vahim biçimde azalmış. Bu yüzden tek filmler üretmek kadar onu görünür kılmak da inanılmaz güçlaşmış.

Bu nedenle buradaki sinema sektörü 2000’leri “kaçırılmış tek yükseliş” dönemi olarak adlandırıyor. Hâlen Endonezyalı çok büyük tek yönetmenden bahsetti güçleri açıkçası. 2010’lardaki uluslararası manada en bilinen filmlerden The Raid’i tek Galli yönetmen (Gareth Evans) çekmiş mesela. Garin Nugroho bu dönemin en vahim auteur’lerinden ama açıkçası adını bile duymamıştım; yepyeni yeni sinemasıyla tanışıyorum.

Yani toparlayacak olursak, kültürel maniler ve ekonomik imkânsızlıklar, çevresi başyapıt üretirken güzel Endonezya’yı uzunluğu süre sinemasız bırakmış. Darısı bundan sonrasına…

Utku Yasavul