Dünya’nın ‘Kayıp’ 1 Milyar Yılı: ‘Büyük Uyumsuzluk’ Gizemi için Yeni Açıklama

1869’da jeolog ve kâşif John Wesley Powell, ABD’nin Arizona eyaletinde mekan saha Büyük Kanyon’daki taş katmanlarını incelerken kaydadeğer tek kopukluk ayrım etti. Üstteki daha gençler kayaçların altında, arada uzunluğu tek dehemmiyeti temsilcilik etmesi lüzumen katmanlar yoktu. Jeolojide bu çeşit kopukluklara “uyumsuzluk” deniyor.

Jeolojide yaygınlaşan kaide, daha gençler katmanların daha yaşlı katmanların üstünde mekan alması üzerine kurulu. Ancak çok durumlarda erozyonun kayaçları aşındırması ya da uzunluğu süresi yepyeni tortuların birikmemesi gibi nedenlerle, taş kayıtlarında “eksik sayfalar” oluşabiliyor.

Utah Jeoloji Araştırması’ndan Jim Davis, uyumsuzluğu “normalde kesintisiz ilerlemesi beklenen taş kaydında tek zamanlar aralığının atlanması” olarak tanımlıyor.

Büyük Kanyon’da “Kayıp” Bir Milyar Yıl Araştırma Konusu Oldu

Büyük Kanyon’daki misalte, tahminen 520 milyon senelik kayaçların, 1,4 ila 1,8 milyar yıllar yaş aralığındaki çeşitlilik daha önceki kayaçların bağlı durduğu görülüyor. Mevcut tablo, taş kayıtlarında tek milyar yılı aşkın tek zamanlar diliminin eksik olduğu manaına geliyor.

Bu bulgu, tekbaşına başına alaka cazibeli olsa da asıl ilgi çeken nokta, benzer tek “büyük boşluğun” dünyanın değişik bölgelerinde da saptanması.

Dartmouth College’dan Yer Bilimleri öğretim üyesi Brenhin Keller, Kanada Kalkanı gibi bölgelerde çeşitlilik önceki kayaçların bağlı çeşitlilik daha gençler tortulların mekan aldığı ve aradaki sürenin kimi yerlerde ikisi milyar yıla kadar uzayabildiğini; bu dehemmiyetde uyumsuzlukların olağandışılık biçimde yaygınlaşan göründüğünü anlatıyor.

Bu dünyası ölçekli olgu, literaçeşitde “Büyük Uyumsuzluk” (Great Unconformity) adıyla anılıyor.

Tartışılan İki Ana Senaryo Mevcut

Bilim insanları, “Büyük Uyumsuzluk”un hepsi nedenine ilişkin müşterek tek görüşe henüz ulaşmış değil. Öne çıkan açıklamalardan arasında biri “Kartopu Dünya” hipotezi. Bu senaryoya göre, Dünya’nın tahminen 700 milyon yıllar evvel neredeyseymiş tamamlanmış buzla kaplandığı dehemmiyetlerde kocaman buzulların büyüyüp geri çekilmesi, genişliği taş kütlelerini aşındırarak denizlere taşımış olabilir. Böylece jeolojik kayıtlarda uzunluğu tek zamanlar aralığına karşılık gelen katmanlar bedensel olarak ortadan kalkmış olabilir.

Bir diğer izah ise süperkıta Rodinia’nın şekillenme sürecine dayanıyor. Bu görüşe göre, kıtasal levhaların birleşmesi sırasında çok çeşitlilik önceki kayaçlar yükselerek yüzeye yaklaştı. Yüzeye çıkan bu kayaçlar, milyonlarca yıllar boyunca olan süren şiddetli aşınma ve erozyon dolayı üstleri kısımlarını kaybetti. Sonuçta, taş kayıtlarında genişliği tek zamanlar dilimini temsilcilik eden katmanlar silinmiş oldu.

Yeni Çalışma Tarihleri Daha Geri Çekiyor

PNAS’ta yayımlanan yepyeni tek incelemeda, jeologlar Kuzey Çin’deki 5 sahada çeşitlilik önceki kayaçları inceleyerek, “Büyük Uyumsuzluk”a yolda açan aşamalerin bu ikisi senaryonun beklediğinden çehre milyonlarca yıllar evvel başlamış olabileceğini öne sürüyor.

Ekip, kayaçların yüzeye doğrusu yükselirken ne zamanlar “soğuduğunu” yeniden kurguladı. Bunun için taş içindeki radyoaktif elementleri çözümleme ederek, kayaçların kesin tek sıcaklığın altına ne zamanlar düştüğünü hesapladı.

Çalışmada en kuvvetlü soğuma ve yükselme dehemmiyetinin tahminen 2,1 milyar ile 1,6 milyar yıllar evvel gerçekleştiği belirtiliyor.

Bu zamanlar aralığı, “Kartopu Dünya” dehemmiyetinden çeşitlilik daha eski.

Odak Süperkıta Döngüleri: Columbia Vurgusu

Araştırma ekibi, bu bulguların “buzullaşma” seçenek levha tektoniğinin ve süperkıta döngülerinin daha belirleyici olduğuna hatırlatma ettiğini savunuyor.

Çalışmada, Laurentia, Baltica ve Amazonia gibi önceki kıtasal bloklardan gelen verilerle yapılan karşılaştırmaların; uyumsuzluğun altındaki kabuğun açığa çıkması (yükselme ve aşınma) sürecinin, Dünya’nın birinci “gerçek” süperkıtası olarak anılan Columbia’nın gelişimiyle daha iyice örtüştüğünü ileri sürdüğü aktarılıyor.

Araştırma, “Büyük Uyumsuzluk” tartışmasını hepsi biçimde sonlandırmasa da, zammanaayı daha geriye çekerek değişik tek çerçeve öneriyor.

İlginizi Çekebilir: Samanyolu Galaksisi’nin Kalbinde Sürpriz Manzara

Büyük Uyumsuzluk tartışmaları ilgili siz ne düşünüyorsunuz? Görüşlerinizi yorumlarda ya da Kayıp Rıhtım Forum’da aktarabilir, ilim dünyasından oğullar gelişmeler için bizleri Google News ve WhatsApp üzerinden takip edebilirsiniz.

Kaynak: IFL Science

Bu yazısı Dünya’nın ‘Kayıp’ 1 Milyar Yılı: ‘Büyük Uyumsuzluk’ Gizemi için Yeni Açıklama birinci olarak şu sitede yayımlanmıştır: Kayıp Rıhtım. Yazının kaynağı bu sitedir.