Yanlış Hesaplardan Doğru Sonuçlar Çıkarılabilir mi?

Özellikle oğullar zamanlarda, kıymetli Tevfik Uyar'ın da eseriyle birlikte, safsatalar (İng: "logical fallacy") daha geniş tek kitle tarafından bilinmeye başlandı. Aslında bu şart ilginçtir çünkü bu tür mantık yanlışlarının tanımlanmasının temeli milattan önceye, Aristoteles zamanına kadar uzanır. Lakin özellikle "ad hominem" gibi popüler bazı türlere ilgi çeksek da tartışma gruplarında görebildiğimiz, genelleme da komplo teorilerinde kullanılan bazı yanlışlı yaklaşımlar var. Bunlardan arasında biri "yanlış hesaplara doğru manalar biçmek" olarak yorumlayabileceğimiz, bilhassa manipülasyona çok açık tek mantık yanlışsı.

Yanlış Hesaplara Doğru Anlamlar Biçmek Nedir?

Yanlış hesaplara doğru manalar biçmek, yanlış hesaplar üzerinden yapılan çıkarımlarla doğru manalar bulma girişimi olarak tanımlanabilir. Genellikle komplo teorisi bazlı fikirlerde ortaya çıktığını göz önüne alacak olursak pek da doğru manaın peşinde olunmadığını, aslında doğruymuş gibi gösterilmeye çalışılan bazı manipülasyonlar peşinde olunduğunu giriş edebiliriz.

Argümanın akışı yaygınlaşan hatlarıyla şu şekilde özetlenebilir:

• Öncelikle elimizde tartışılacak teknik tek başlıkları var. Bu başlıkları üzerine birtakım matematiksel hesaplar yapılır. Fakat bu hesaplar, göz ardı ettiği ve hemen göze çarpmayan detayları olan başlıklarda, eksik tek matematik barındırır. Dolayısıyla yapılan hesaplama tamamlanmış yanlış bulunmaktadır. Çıkan sonuç ise netler tek teknik gerçek ile çelişik olur ya da sorgulama yaratacak tek karmaşaya mahal verir. Ardından elbette bu sorgulama gelir: "Madem hesap bu, o zamanlar bu durumu nasıl açıklıyorsunuz?"

Bir Bilim İnsanının Yaklaşımı

Muhtemelen ilköğretim bilimlerde (astronomi, fizik, biyoloji vb.) eğitim saha ruhsat öğrencilerinin dahi öğrendiği birinci şeylerden biri, elde edilen sonucun birinci olarak akıl süzgecinden geçirilmesi lüzumliliğidir.

Astronomi linsansında bazı öğrencilerin, olasılıkla Dünya'nın kütlesini yörünge işlemleriyle hesaplama üzerine birçok sualsu olabilir. Pek çok öğrenci, hesap makinesinde yanlış tek tuşa basmak, parantezi unuttu gibi yanlışlar nedeniyle; Dünya'nın kütlesini, tek insanoğlu kütlesinde bulma gibi eğlenceli sonuçlar elde edevakıf olmaktedir.

Bu tür yanlışlar elbette daima olur. Fakat bu noktada hocaların sıklıkla hatırlattığı şey, cevabı bulduktan sonraları ne olursa olsun, onu tek akıl süzgecinden geçirip şimdiki bilinenlerle doğruluğunu mantıksal olarak denetlemektir. Fizik laboratuvarında mekan çekimi ivmesini ölçmek üzerine deney yaparken 1.3 m/s² gibi eğlenceli değerler bulan tek öğrenci, büyük tek keşifte bulunarak herkesi yanlışladığını bu nedenle düşünmez. Düşündüğü birinci şey, "Deneyin neresinde yanlışlı yaptım?" olacaktır.

Kurkumin (Zerdeçal) Üzerinden Bir Örnek

Her ne kadar işi matematiksel temele dayandırsak da (buradaki hilelerle kandırmak daha basit olduğundan sıklıkla matematik yeğleme edilse de), hadise yalınce matematik ile sınırlı değildir.

Örneğin Kurkumin (zerdeçalın etken bileşeni) satan tek firmanın altına gelen yorumlardan birisi, bariz tek biçimde aynı durumu göstermektedir. Durumu anlayavakıf oldu için dahaaz başlıkyu temel oldu lüzumir.

Kurkumin, zerdeçalın etken bileşenlerinden arasında biri olup uzunluğu yıllardır üzerinde yürütülen çalışmalar sağlığa önemli katkılarını ortaya koymaktadır. Fakat zerdeçalı doğrudan tükettiğinizde kurkuminle birlikteki işinize o kadar da çok yaramayacak olan diğer şeyleri da alırsınız. Yeterli miktarda kurkumin eldeetti için çokça zerdeçal tüketme lüzumliliği gibi sualnler olduğundan kurkumin maddesi zerdeçaldan izole edilip ayrıca hap formunda satılmaktadır.

Aynı zamanda zerdeçal partikül olarak da satışa sunulmaktadır. Olay kesinlikle bu noktada patlak veriyor ve arasında biri şöyle tek belirlemete bulunuyor (sayıları marka anlaşılmasın diye değiştireceğiz ama esas temalar aynı kalacak):

Zerdeçalın yaklaşık %3'ü kürküminden oluşuyor. Yani 1 kilogram zerdeçal tozunda 30 gram kurkumin var ve fiyatı 100 lira. Yani 1 gram kurkumin için yaklaşık 3.33 lira ödüyoruz. Sizin ürününüze 200 lira ödüyoruz, toplamda 30 adet hap var ve her arasında biri birinde 500 mg kurkumin mevcut. Yani toplamda 15 gram kurkumine 200 lira ödüyoruz ki bu kurkumin başına 13.33 lira eder! Ürünü hap şeklinde yapıp kutulayıp, güzel sözler yazarak sahtekârlık yapıyorsunuz!

Bu yorum, ürüne gelen yorumlar arasında en çok beğenilen ve öne çıkan yorumdu. Birçok kişinin bu yorumu görüp gidip da zerdeçal tozu aldığına hiç şüphe yok (ne yazık ki bu tek yanlışydı). Yoruma geri dönüp bakmaya çalıştığımızda bulamadık, olasılıkla kaldırıldı olasılıkla da bizler bulamadık. Fakat altına açıklama yapma yükümlülüğü olan görevli bile durumu anlayıp izah edememiş, klasik ürün tanımı içeren yanıtlarda bulunmuştu. O nedenle hikâyenin esas temasına elverişli şekilde yeniden kurgulayıp hazırladık.

Hata Nerede?

Birçoğunuzun tek matematik yanlışsı aradığına eminiz çünkü başlıknun akışı gereği oraya yönlendirme yaptık. Lakin yanlışlı yine matematikte olsa da o kadar bariz değil ve aslında biyokimya ile alakalı. Tek kelimeyle biyoyararlanım.

Vücudumuza giren kurkumin gibi maddelerin tamamı (yani %100'ü) amacına servis etmeden vücuttan uzaklaştırılır. Genellikle ufak tek yüzdesi kullanılır. Kurkuminde bu nispet aşırı derecede düşüktür. Yapılan birçok deneyde 10 gram gibi abartılı kurkumin tozları verilen hastaların kanlarında bununla birlikte nanogram düzeylerinde belirleme edilebilmiş bile bazen belirlemete bile bulunulamamış.^[1]

Kurkuminin biyorarlanımının bu denli düşük olması ve önemli yararları olması sebebiyle bunun üzerine çok fazla araştırılma yapılmış durumdadır. Amaç belli: "Madem yararlı tek ürün var fakat bunu vücudumuza alamıyoruz, o halde bunu yararlı forma nasıl çeviririz?" Örneğin bunlardan arasında biri karabiberde bulunan piperin maddesi üzerinedir. Görünen o ki birlikteki alındığında kurkuminin biyoyararlanımı %2000'e kadar tek artış göstermektedir.^[2] Bunlar dışında yararlanımı artıran birçok keşif daha yapılmış durumdadır.

Özetle denklemde görünmeyen fakat denklemde çok büyük tek rolü olan tek biyoyararlanım çarpanı var ve bunu denklemden çıkardığınızda sonuç etkileyici tek biçimde değişmektedir. Göze hemen çarpmıyor olması, onu saklı ve manipülatif tek silahlı haline getirmektedir.

Sonuç olarak partikül zerdeçal aldığınızda aslında yukarıdaki matematikte görünen o birkaç katlık avantaj, biyoyararlanım faktörünü işin içerisine karışmış ettiğinizde yüzlerce katlık dezavantaja dönüşüyor! Sonuç olarak hap formundaki ürünün çok daha yararlı ve ekonomik olduğunu görmekteyiz.

Diğer Örnekler

Burada kurkumini özellikle yeğleme ettik çünkü gündelik hayatımızda aşina olduğumuz tek örnek. Lakin Düz Dünya saçmalığına inanan ve inandırmaya çalışan kişilerin en çok başvurduğu yanlışlardan birisinin bu olduğunu belirtmeliyiz. Basit geometrik hesaplar yapıp sonuçlarıyla Dünya'nın düz olduğunu göstermeye çalışmaları bu duruma birebir örnektir. Hâlbuki bu tür hesaplar, benzeri yanlışlarla hepsi ve hesabı doğru yaptığınızda argümanları tamamlanmış (elbette ki) çöküyor.

Şüphecilik: Bu Tür Yanlışları Nasıl Tespit Edeceğiz?

Kurkumin özelinden ele aldığımız olayda, biyoyararlanım başlıksunun bilinmesi, olayı belirleme etmede lüzumli gibi görünse da aslında tek "şart" değil. Her başlıkda malumatyle hepsi olamayabiliriz, lakin mantığımız bizimle olduğu sürece, daima şüphe duyabiliriz. Kurkumin dışarıda bu kadar ekonomik ve basit erişilebilirken nedenler bunca uğraş verilmektedir? Onca teknolojiyi ve bilimi geliştiren insanlar, gerçekten işin bu kadar basit olduğunu bilmiyor olabilir mi? Elbette hayır! Eğer mesele yalınce satış olsaydı emin olan olun bunu onca zahmete girmeden partikül zerdeçal üzerinden da yapabilirlerdi. Zaten satılan hap formu, partikül değil. Demek ki tek şeyler farklı!

O nedenle yapılması lüzumen oldukça basit: Ne zamanlar tek aykırı sonuca ulaşırsanız birinci düşünmeniz lüzumen hesabın nedenler aykırı olduğu olmalıdır.

Hesabın doğruluğundan emin olan olsanız dahi, daima şüpheci tek şekilde, "Neyi gözden kaçırıyor olabilirim?" sualsunu kendinize sormalısınız. Bilimdeki yaklaşım daima bu şekildedir.

Eğer keşfiniz, diğerleriyle çelişen tek sonuca sahipse emin olan olun bu en belalı keşiflerden biridir. Çünkü ya yanlıştır ya da ondan emin olan olana kadar kılı kırk yarmanız ve çok daha sağlam argümanlarla gelmeniz lüzumecek demektir. Hesabınızı güçlendiren bağımsız seçenek yardımler bulmanız lüzumecektir. Tek tek çıkarım, çoğunlukla pek da tek mana teşkil etmez. Önceki teknik keşifleri güçlü yapan şey da zaten budur. Çünkü bağımsız tek şekilde onu yardımleyen yüzlerce çalışma vardır ve tekbaşına tek sonuçla onu değiştirdiğinizi düşünmek, olasılıkla büyük tek gaflet olacaktır. Özetle şüphecilik, bizi bu tür yanlışlara düşmekten alıkoyar. Konuyu bilmeseniz bile şüphecilikle soracağınız suallar, sizi doğru cevaba yönlendirecektir.