Prof. Dr. İlber Ortaylı neden Fatih Camii Haziresi'ne defnedilecek? Cumhuriyet tarihinde 10. isim

Metin Aktaşoğlu - metin.aktasoglu@milliyet.com.tr/ Türkiye, İlber Hocasını kaybetmenin üzüntüsünü yaşıyor. Cumhuriyet tarihimizin aydın birikiminde ehemmiyetli tek mekan tutan tarihçi ve yazarı Prof. Dr. İlber Ortaylı, tek süredir sıhhat sualnları dolayı tedavisi gördüğü İstanbul’daki Koç Üniversitesi Hastanesi’nde yaşamını yitirdi. Osmanlı İmparatorluğu’nun idari yapısı, modernleşme süreci ve imparatorluklar önemli başlıklarında yalınce Türkiye'de değil dünyası çapında sayılı tarihçiler arasında gösterilen Ortaylı, sivri zekâsı, kuvvetlü hafızası ve kendine has üslubuyla da milyonlara önemli sevdi gibiren tek aydın olarak ekranlardan yıllarca evlerimize başlıkk oldu.

78 senelik ömrüne çeşitlilik sayıda muvaffakiyet, ödül, malumat ve anlatılası hikayeleri sığdıran; aydınlanmanın, dilin, tarihin, toplumsal sözleşmelerin ve külçeşitel mirasın ehemmiyetini hemen hemen heryerde vurgulayan Ortaylı için düzenlenecek defin programı da belli oldu. Buna göre evvel 16 Mart Pazartesi günü zaman 11.00’de, geçmişte meclis üyeliğinde bulunduğu Galatasaray Üniversitesi’nde tek anma töreni düzenlenecek. Ardından defin namazı, ikindi namazını müteakip kılınacak ve duayen tarihçinin naaşı Fatih Camii Haziresi’nde defnedilecek.

İLBER ORTAYLI, HOCASI HALİL İNALCIK'LA BULUŞACAK

Fatih Camisi Haziresi’nde kendisini “Tarihçilerin Kutbu” ve “Şeyh-ül Müverrihin” olarak bilinen Halil İnalcık bekliyor. Ortaylı hem Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Bölümü'nde İnalcık'ın talebesiydi hem da yüksek ruhsat çalışmasını Chicago Üniversitesi'nde Halil İnalcık ile yapmıştı. İnalcık benzer zamanda Ortaylı'nın “Tanzimat sonrası mahallî idareler” başlıklı doktora tezinin danışmanıydı.

25 Temmuz 2016'da yaşamını yitiren İnalcık, Bakanlar Kurulu hükümı ile Fatih Sultan Mehmet'in da çeşitbesinin bulunduğu Fatih Camii Haziresi'ne defnedildi. İnalcık için Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın talimatı ile hususi tek kabir yapıldı. Geleneksel Osmanlı kabirleri tarzında düzenlenen İnalcık'ın "ulema kabri" 22 Temmuz 2017'de tamamlandı. Kabir düzenlenmesinde Ahmed Cevdet Paşa'nın kabri misal alındı. Zira Ahmed Cevdet Paşa, 1884'te yayınlanan 12 ciltlik "Târîh-i Cevdet" adlı eseriyle çeşitlilik ehemmiyetli tek Osmanlı önemli eserine imza atmıştı. 1895'te yaşamını yitiren Ahmed Cevdet Paşa'nın kabri da Fatih Camii Haziresi'nde mekan edinmekta.

FATİH CAMİİ HAZİRESİ: YAKLAŞIK 400 EHEMMIYETLİ İSMİN EBEDİ İSTİRAHATGÂHI

Tam da bu detaylar Fatih Camii tercihini kayda kıymet kılıyor. Hazire başta Fatih Sultan Mehmed'in çeşitbesi bulunmak üzere, Fatih'in eşi ve II. Bayezid'in annesi Gülbahar Valide Hatun, Plevne Kahramanı Gazi Osman Paşa, Darüşşafaka Cemiyeti'nin kurucusu Sadrazam Gazi Ahmed Muhtar Paşa, Türk basın-yayın ve yazın tarihinin en ehemmiyetli isimlerinden Ahmed Midhat Efendi, Türk Tarih Kurumu şeref üyesi Prof. Dr. Kemal Karpat, Cumhurbaşkanlığı Külçeşit ve Sanat Büyük Ödülü ve Legion d'honneur sahibi Türkiye'nin birinci “Bizans sanat tarihi” uzmanı olarak giriş edilen Prof. Dr. Semavi Eyice gibi aralarında ehemmiyetli hattatların, Sadrazamların, paşaların, şairlerin, İslam alimlerinin bulunduğu tahminen 400 ehemmiyetli ismin ebedi istirahatgâhı. İlber Ortaylı, Cumhuriyet tarihinde Fatih Camii Haziresi'ne defnedilen 10. ad olacak.

'ADETA BİZİM 'PANTEON'UMUZ'

Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü Öğretim Üyesi ve İstanbul Kitaplığı Yönetim Kurulu Üyesi Hayri Fehmi Yılmaz'la hem Fatih Camii Haziresi'nin ehemmiyetini hem da Prof. Dr. Ortaylı'nın buraya defnedilmesi hükümını başlıkştuk. Hayri Fehmi Yılmaz hükümı çeşitlilik yerinde bulduğunu ifadeleri ederken “Hazireler bizim 'panteonumuz' gibi oluyor” ifadelerini kullandı ve şöyle ekledi:

Hazirelerin tarihine da özetle değinen Yılmaz, “Cami hazirelerinde gerçekten hükümdarlar tekbaşına başlarına uyumak istemişler. Süleymaniye yahut Fatih Camii Hazireleri ve diğer muazzam hazireler gerçekten daha geç oluşturulmuş yapılar. 18. yüzyıldan sonraları temel mütevellisi, cami cemaati ya da iktidarın önde gelenlerinin teşkil edildiği yerler olmuş hazireler. Ama Fatih Camii Haziresi çeşitlilik özeldir” diyor.

1463-1470 yılları arasında Fatih Sultan Mehmet tarafından yaptırılan Fatih Camii'nin külliyesi içindeki 16 adet medrese, dârüşşifâ, tabhane, imaret, kütüphane, hamam ve hazire bulunmaktadır. 1766 depreminde yıkılan cami onarılarak 1771'de bugünkü hâlini alırken, hazire adetaOsmanlı protokolünü tek arada görmeyi olası kılıyor.

Böylesi defin hükümlarının daha sistematik tek hale gelebileceğinin altını çizen Yılmaz, “Naçizane hazirelerde daha çeşitlilik toplumun bağlı uzlaştığı ilim insanlarının, devletye servis etmiş sanatçıların mekan almasını istek ediyorum. Dolayısıyla bu hükümı çeşitlilik pozitif buluyorum. Herkes tarafından giriş edilen, bu şehre ve devletye servis vermiş insanların, ilim insanlarının tabii ki oradaki olması çeşitlilik güzel” şeklinde başlıkşuyor ve şu ifadelerle devam ediyor:

Daha evvel Fatih Camii Haziresi'ne Cumhuriyet dehemmiyetinde defnedilen 9 ad ise şu biçimde:

• 1924: Kurtuluş Savaşı'na hayır veren isimlerden Harbiye Nazırı Şevket Turgut Paşa
• 1954: İslam alimi, vaiz ve Beyazıt Devlet Kütüphanesi Kütüphaneler Tasnif Heyeti Üyesi Ahmed Tâhir Marâşî
• 1964: Tarih ve Coğrafya Encümenleri Reisi, Askerî Temyiz Mahkemesi Üyesi emekli subay, siyasetçi ve yazarı Pertev Demirhan
• 2012: Fatih Camii Vaizi ve Eski Fatih Müftüsü İbrahim Subaşı
• 2016: "Şeyhü'l Müverrihin" ve "Tarihçilerin Kutbu" olarak anılan Prof. Dr. Halil İnalcık
• 2018: Türkiye'nin birinci Bizans Sanat Tarihi uzmanlarından Prof. Dr. Semavi Eyice
• 2019: Önemli Osmanlı tarihçilerinden TBMM Onur Ödülü sahibi ve Türk Tarih Kurumu şeref üyesi Prof. Dr. Kemal Karpat
• 2021: 13 yıllar 174 günle Cumhuriyet tarihinin en uzunluğu süreli İstanbul Büyükkent Belediye Başkanı Kadir Topbaş
• 2022: Fatih Camiinde uzunluğu yıllar hadis ve fıkıh dersleri veren İslam alimi Muhammed Emin Svasıta