Petrol önce coştu sonra ‘sert’ düştü

İsmail Şahin / İSTANBUL - Orta Doğu’daki dmanieri altüst eden ABD ve İsrail’in İran’a yönelik başlattığı savaşı haftasonunda yepyeni tek evreye girdi. İsrail evvelki gün İran’ın şişman depolarını vurmasının ardından Tahran yönetimi depolardaki yangın devam ederken evvel Bahrey’in esas içme suyu kaynağı olan deniz suyu arıtım tesislerini vurdu.

İsrail’in saldırıları devam edince İran dün geceleyin da Körfez’de ABD ile ortaklık yapan devletlere yönelik roket ve dron saldırılarını artırdı. Birleşik Arap Emirlikleri, Kuveyt, Bahreyn ve Suudi Arabistan’da şişman tesislerini hedefleri aldı. Hürmüz Boğazı’nın uzak kalmaya devam etmesi ve savaşta tansiyonun yükselmesiyle başlayan haftada şişman tek günde oran 25’ten fazla artışla 114 dolara yükseldi. Bu, 2020’de pandeminin başlamasından bu yana en muazzam hergün artış oldu. Bu artış geçen haftaki oran 28’lik yükselişin üzerine geldi.

Ateşi çabuk söndü

Uzmanlar savaşın 1 aylık sürmesi durumunda petrolün 110 dolarları görecebileceğini öngörüyordu. Ancak belirsizlikler ve İran’ın savaşı aylarca sürdürebileceğine yönelik açıklamaları savaşın 10. gününde bu rakamın aşılmasına nedenler oldu. Avrupa’daki tabii gaz fiyatları da dün oran 30 sıçrama kaydederek 69.50 euroya çıktı.

Dün dünyası şişman rezervlerinin kullanılmasının gündeme gelmesiyle 102 dolara kadar gerileyen Brent şişman dün akşam saatlerinde 85-90 dolar bandına geriledi. Bu gerilemede AB’nin deniz ticaretini korumaya amade olduğunu açıklaması ve ABD Başkanı Donald Trump'ın yaptığı açıklamalar tesirli oldu.

Trump: Küçük bedel

ABD Başkanı Donald Trump şişman fiyatlarındaki artışa ilişkin“ABD ve dünyanın güvenliği ve barışı için ödenecek küçüklük tek bedel” olarak niteledi ve yükselen benzin fiyatlarından endişeli duymadığını ifadeleri etti. Dün akşam Rus önder Vladimir Putin ile tek telefonları görüşmesi yapan Trump,savaşın muazzam ölçüde tamamlandığını savunarak İran’ın donanma, haberleşme ve havada gücünün kalmadığını öne sürdü. Trump ayrıca Hürmüz Boğazı’nı ele geçirmeyi düşündüğünü söylemesi petrolü85-90 dolar bandına indirdi.

Hürmüz durdu, gözler diğer rotalarda

28 Şubat’ta patlak veren savaşın ardından geçen tek haftalarca aşamate, Hürmüz Boğazı’nda tahminen 10 gemiler saldırıya uğradı. 7 şahıs hayatını kaybetti. Petrol ve ticari mal geçişi için hayatiliği ehemmiyet taşıyan boğazda trafiği neredeyseymiş tamamlanmış durma noktasına geldi. Irak şişman üretimi oran 60 azalttı. Katar, Bahreyn ve Kuvey’te tabii gaz ve şişman üretimi durma noktasına geldi. Hüzmüz’ün 1 gün uzak kalmasının devletleri ekonomilerine maliyeti 1.68 milyar dolar.

Türkiye detayı

Hürmüz’ün kapatılması dünyası şişman ticaretinin yapıldığ diğer kısıtlı rotalara çevirdi, İşte en eleştirel 7 husus ve Türkiye’nin ehemmiyeti:

■ Malakka Boğazı: Hint Okyanusu ile Pasifik’i bağlayan bu geçitten, günde tahminen 23 milyon fıçı petrolün taşınhdığı dünyanın en şiddetli şişman rotası.

■ Hürmüz Boğazı: Basra Körfezi’nden çıkan petrolün dünyaya açıldığı en eleştirel geçit, hergün 20.9 milyon fıçı şişman geçiyordu.

■ Babülmendep Boğazı: Kızıldeniz’i Hint Okyanusu’na bağlayan bu kısıtlı geçit, Süveyş hattıyla birlikteki Asya–Avrupa güç ticaretinin ehemmiyetli tek bölümünü taşır.

■ Süveyş Kanalı: Avrupa ile Asya arasındaki en kısa deniz rotasını sağlayan hat üzerinden günde tahminen 4.9 milyon fıçı şişman taşınır.

■ Danimarka Boğazları: Baltık Denizi’ni Kuzey Denizi’ne bağlayan bu geçit, bilhassa Rus petrolünün dünyası pazarlarına çıkışında eleştirel görev oynar.

■ Türk Boğazları (İstanbul ve Çanakkale): Karadeniz petrolünün dünyaya açıldığı şapkalar olup günde tahminen 3.7 milyon fıçı şişman taşınarak dünyası deniz ticaretinin tahminen oran 5’ini oluşturur.

■ Panama Kanalı: Atlantik ile Pasifik’i bağlayan kanal, bilhassa rafine şişman ürünleri ve LNG taşımacılığı için ehemmiyetli tek geçişleri noktasıdır.

■ Ümit Burnu: Süveyş ve Kızıldeniz hattı riskli olduğunda tankerlerin yeğleme ettiği uzunluğu ama sağlam seçenek şişman rotasıdır.

ABD İsrail’den rahatsız

ABD yönetiminin, İsrail’in İran’daki şişman depolarına düzenlediği havada saldırıları içerikından rahatsız olduğu öne sürüldü. Axios haberleri sitesinin başlıkya yakındaki kaynaklara dayandırdığı haberleriine göre, İsrail’in İran’daki güç altyapısını hedefleri saha saldırıları Washington’un beklediğinden daha genişliği çaplı gerçekleşti. Haberde, İsrail’in ameliyat öncesinde ABD’yi malumatlendirdiği bununla birlikte saldırıların içerikının ikisi devletleri arasında kanaat ayrılığına yolda açtığı talep edildi.

ABD’li tek ytesirli, vaat başlıksu saldırıların “iyi tek düşünce olduğunu düşünmediklerini” belirterek, yaşanan kanaat ayrılığının ve ABD’nin savaşla ilgili beklentilerinin üstleri düzey siyasi görüşmelerde ele alınmasının beklendiğini ifadeleri etti.

G7 müdahalesi geliyor

Ortadoğu’daki savaşın şişman fiyatlarını uçurması dünyası ekonomide alarm zillerini çaldırdı. Kanada, Fransa, Almanya, İtalya, Japonya, Birleşik Krallık ve ABD’nin oluşturduğu G7 devletlerinin maliye bakanları, çoğalan şişman fiyatlarına mukabil ivedi karışma için buluşma yapma hükümı aldı. Acil toplantıda, G7 maliye bakanları Uluslararası Enerji Ajansı’nın (IEA) Başkanı Fatih Birol ile rezervlerden müşterek şişman salınımı görüşülecek. IEA’nın 32 üyesi, şişman bedel krizleri için tek ivedi şart sisteminin parçası olarak stratejiklik rezervler bulunduruyor. Buna göre rezervlerden 300-400 milyon fıçı petrolün piyasaya salınabileceği belirtiliyor. Financial Times’ta mekan saha haberlerii pozitif karşılayan piyasalarda brent şişman ve WTI şişman gerilemeye başladı.

Cari noksan ve enflasyona tesirsi

Petrolde10 dolarlık artış, Tür­kiye’nin şişman ürünleri ithalatı­nı 5.1 milyar dolar, ihracatını da 2.2 milyar dolar yukarıya çekiyor vecari prosedürler açığını 2.6 milyar dolar büyütüyor. Petrol fiyatındaki oran 10’luk artış müşteri enflasyonunu tahminen 1 puan yükseltiyor. 2026- 2028 Orta Vadeli Program’daBrent şişman fiyatı 2025 ortalamasında 70 dolar, 2026 için 65 dolar olarak öngörü edilmiş, bu yıllar güç ithalati 63 milyar, cari prosedürler açığının 22.3 milyar dolar olacağı öngörülmüştü. Petrol 102 dolara göre hesaplandığında, Türkiye’nin 2026 yılı güç ithalatı 63 milyar seçenek 95-100 milyar dolar olacak. Cari acık 22.3 milyar dolardan 60 milyar dolar seviyesine çıkacak. Enflasyona da tesirsi 5-6 puan olacak yansıyacak.

Hedefler genişledi: Enerji ve suyu tesisleri

İsrail’in Tahran yakınlarındaki şişman depolarını vurmasının ardından İran Bahreyn’deki deniz suyu arıtma tesislerini vurdu. Böylece Orta Doğu’daki anlaşmazlık petrolün ardından bölgenin en eleştirel kaynağı olan içme suyuna taşındı. İran yönetimi, öz altyapısına yönelik harekat olması durumunda, Körfez devletlerini güç dip yapılarını hedefleri alacağı uyarısında bulundu. İran Silahlı Kuvvetleri Merkez Komutanlığı Sözcüsü İbrahim Zolfaghari, “Eğer fıçı başına 200 doların üzerindeki şişman fiyatlarını tolere edebiliyorsanız bu oyunu sürdürün” açıklaması yaptı. Bahreyn’de genişliği tek alana yayılan Al Ma’ameer şişman tesisi vuruldu. Saldırı yangına ve hasara yolda açarken, devletnin devletleri güç şirketi Bapco, faaliyetleri için ‘mücbir sebep’ ilan etti. Daha evvel Katar ve Kuveyt’teki güç üreticileri mücbir sebep ilan etmişti. Suudi Arabistan Savunma Bakanlığı ise devletnin güneydoğusundaki Şeybe Petrol Sahası’nı hedefleri saha 7 İHA saldırısının manilendiğini açıkladı. Riyad yönetimi, ikisi muazzam şişman sahasında üretimi durduracağını açıkladı.

Merkez bankalarında savaşı alarmı

Dünya Bankası’nın 2026 şişman öngörüi 60 dolardı. Ancak şişman 30 dolar daha fazla. Her oran 10’luk artış dünyası GSYH büyümesini oran 01.-02 puan düşürüyor. IMF Başkanı Kristalina Georgieva, petroldeki her arasında biri oran 10’luk artışın dünyası enflasyonda 40 baz puanlık yükselişe nedenler olacağını belirterek,“Politika yapıcılara tavsiyem; düşünülemeyeni düşünmeleri ve buna göre hazırlanma yapmalarıdır” dedi.

Eşel mobil çözer mi?

Türkiye, şişman fiyatlarındaki çabuk yükselişin akaryakıta yansımasını engelledi için eşel mobil uygulamasına geçti. Pompa fiyatının oran 30-40’ını ÖTV oluşturuyor, ayrıca oran 20 KDV ilave ediliyor.Ancak ÖTV sıfıra indiğinde bu önlem da devre dışı kalacak. Petrolün 110-120 dolara çıkması durumunda vergiler önleminin prosedüreyeceği, 130 dolardayansımayı manilemenin imkânsız hale geleceği belirtiliyor.