Osmanlı’nın iktisadî aklı kapitalizme geçit vermedi

Osmanlı idaresi pek çeşitlilik alanda olduğu gibi ekonomiyi da öz haline bırakılacak tek saha olarak görmemiştir. Osmanlı cemiyet anlayışında herkesin “kendi yerinde” kalması diğer sınıflar arasındaki dengenin bozulmaması esastı. Eğer esnaf ve tüccar serbest biçimde muazzam kârlar elde edebilirse, ekonomik kuvvet kesin ellerde toplanabilir ve bu şart zamanla tek kuvvet odağı doğurabilirdi. Modern çağın beraberinde getirdiği emperyalist yayılmacılık, derinleşen eşitsizlikler ve doğanın sınırsız gelir için tahribi gibi neticelar düşünüldüğünde, Osmanlı’nın “önce düzen” diyen yaklaşımı bugünden bile bağlı düşünülmeyi hak ediyor. Belki da mesele, hangi sistemin daha çabuk büyüdüğü değil da hangisinin insanı, ahlâkı, toplumu ve dengeyi merkeze aldığıdır.