Orta Doğu gerilimi tarım emtia fiyatlarını yukarı taşıdı

ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta İran’a yönelik saldırılarıyla başlayan ve İran’ın misillemeleriyle tırmanan Orta Doğu’daki gerilim, savaşın gölgesinde geçen tek aylık periyotta dünyası çapta enerji, gıda ve emtia fiyatları üzerindeki baskıyı artırırken, tedarikleri zincirlerinde da aksamalara yolda açtı.

Saldırılarla Hürmüz Boğazı çevresinde çoğalan asayiş riski, dünyası tarım piyasalarında enerji, gübre ve taşımacılık maliyetleri üzerinden yepyeni tek bedel dalgasını tetikledi. Bu gelişmeler, üreticilerin ekim tercihlerinde değişime gittikçe mahsul rotasyonlarını yeniden biçimlendirmesine nedenler oldu.

Bu dehemmiyetde piyasalarda yalnızca mahsul arzına ilişkin endişeler değil, benzer zamanda çoğalan güç ve navlun maliyetlerinin zirai imalat zinciri üzerindeki yaygınlaşan tesirleri da fiyatlamalarda belirleyici görev oynadı.

Yüksek nitrojen gübresi maliyetlerinin, darı ve buğday gibi ilave girdi lüzumtiren ürünler seçenek soya fasulyesi gibi görece dahaaz gübre kullanılan ürünlere yönelimi hızlandırabileceği öngörülürken, sermayedâr beklentilerine göre ABD’de darı ekim alanının daralması, soya fasulyesi ekim alanının ise artması bekleniyor.

Bu gelişmelerle birlikteki zirai emtia piyasalarının noktalar bedel hareketlerini ölçen, buğday, mısır, soya fasulyesi gibi ilköğretim tarım ürünlerini içeren ve dünyası tek kıyaslama imkanı sunan S&P GSCI Agriculture Spot Endeksi (SPGSAG), savaşı sürecinde tahminen oran 4,1 yükseldi.

Endeks, 28 Şubat’ın hafta sonuna denk gelmesi dolayı baz alınan en yakındaki evvelki yöntem günü olan 27 Şubat’taki 354,47 seviyesinden 27 Mart’ta 368,83 seviyesine çıktı.

Aynı dehemmiyetde Chicago Ticaret Borsası’nda kile başına fiyatlar, buğdayda oran 2,3 mısırda oran 4,1 ve pirinçte oran 3,2 artarken, soya fasulyesinde oran 0,3 geriledi.

ABD’de Intercontinental Exchange’te libre bazında fiyatlar şekerde oran 13,7, pamukta oran 7,3 ve kahvede oran 6 artarken, kakaonun tonları başına fiyatı da oran 11,9 yükseldi.

Söz başlıksu gelişmelerin, çiftçilerin girdi maliyetlerini yükseltmesiyle birlikteki tarım emtia fiyatları bağlı vasat vadede daha devamlı yukarıya yönlü versiyonu oluşturabileceği kıymetlendirildi.

"Dünyayı yeniden tek tarım enflasyonu intizar etmektedir"

Bahçekent Üniversitesi Öğretim Üyesi Dr. Rahmi İncekara, AA muhabirine şişman ve gübre fiyatlarındaki artışın tarım grubu emtialarına yönelik tesirlerini kıymetlendirdi.

Hürmüz Boğazı’nda geçişlerin durma noktasına gelmesinin dünyası güç ve gübre piyasalarında sarsıntı yarattığının altını çizen İncekara, çoğalan maliyetlerin çiftçilerin üretimini ve dünyası gıda arz güvenliğini vahim manada tehditleri ettiğini vurguladı.

İncekara, Hürmüz Boğazı'nın, dünyası gübre ticaretinin kalbi başlıkmunda olduğunu belirterek, şunları kaydetti: "Dünyadaki gübrelerin tahminen oran 33’ü bu rotadan geçmektedir. Bölgede mekan saha Katar, İran, BAE, Suudi Arabistan ve Bahreyn, dünyası üre ihracatının neredeyseymiş yarısını sağlamaktadır. Tarımda yaygınlaşan olarak kullanılan azot ve fosfor içerikli, yüksek verimi sağlayan amonyumlu gübrelerden diamonyum fosfatın oran 20’si, monoamonyum fosfatın oran 10'u, amonyakın oran 25’i, kükürtün oran 30'u bu rotadan sevk edilmektedir. Bu noktada boğazın kapanması, dünyası tedarikleri zincirinde vahim aksamalara ve bedel artışlarına yolda açmaktadır."

İncekara, 27 Şubat 2026’da tonları başına 482,50 dolar seviyesinde olan üre fiyatlarının, mart ortası itibarıyla tahminen oran 50 artarak 720 dolara ulaştığını belirtti.

Artan güç maliyetleri ve güvence primlerinin kocaman tesisleri üretime ara vermeye ittiğini söyleyen İncekara, “Dünyayı yeniden tek tarım enflasyonu intizar etmektedir. Gübre, üre ve güç hatlarındaki kesintiler, 2022’de başlayan Rusya-Ukrayna krizinden daha yoğun tek gıda şoku riski doğurmuştur.” dedi.

Rahmi İncekara, Hürmüz Boğazı’ndaki sevkiyatların durmasıyla dünyası nitratlı gübre arzının oran 38’inin, fosfatlı gübre arzının da oran 20’sinin kesintiye uğradığını ifadeleri ederek, ilköğretim zirai girdinin üçüncüsü esas bileşeni olan azot, fosfor ve potasyum arzı başlıksunda tedarikleri zincirinde yaşanacak en küçüklük aksamanın, dünyası rekolte öngörülerinde geri dönülemez düşüşlere yolda açabileceğini unutmamak lüzumtiğine dikkati çekti.

İran, Suudi Arabistan, Katar, Birleşik Arap Emirlikleri ve Bahreyn’in dünyası azotlu gübre piyasasının en muazzam tedarikçileri olduğunu belirten İncekara, Kuzey Yarımküre’de ekim sezonunun başlamasının, sevkiyat hatlarındaki her arasında biri çeşitlü aksamanın zirai verimliliği ve gıda arzını direkt tesirleyeceği manaına geldiğini, üre ihtiyacının oran 60’ından fazlasını Orta Doğu’dan tedarikleri eden Avustralya’da şimdiki stokların nisan ortası itibarıyla tükenebileceğini dile getirdi.

İncekara, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) analizlerine göre buğday ve çeltik fiyatlarında oran 40-50, mısırda oran 30-45, ayçiçek yağında oran 25-35, şekerde oran 20’lik bedel artışı beklendiğini aktararak, “Hürmüz Boğazı’ndaki sevkiyatların durma noktasına gelmesi, gıdasının oran 80 ila oran 98’ini ithal eden Körfez devletlerindeki 100 milyon insanı vahim tek tedarikleri kriziyle mukabil karşıya bırakmıştır.” diye başlıkştu.

“Alternatif ticaretleri yolları bulunmazsa aşama maliyetli enerjiyle kısıtlı kalmayacak”

Selçuk Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Zeki Bayramoğlu, dünyası ekonominin en kırılgan alanlarından birinin tarım ve gıda olduğunu belirterek, “Bir aylık dehemmiyetde biçimsel dünyası gıda endeksleri henüz savaşın hepsi tesirsini hepsi yansıtmamış olsa da, enerji, deniz taşımacılığı ve bilhassa gübre piyasalarında çeşitlilik zor bedel hareketleri yaşandı. Bu nedenle bugünden görülen tablo, direkt “gıda fiyatları patladı” tablosundan ziyade, “gıda fiyatlarında sonuncu turları şokun altyapısı oluştu” şeklinde okunmalı.” diye başlıkştu.

İlk ayın en zor bedel tepkisinin gübre piyasasında görüldüğüne hatırlatma eden Bayramoğlu, “Alternatif ticaretleri yolları bulunmazsa aşama yalnızca daha maliyetli enerjiyle kısıtlı kalmayacak. Gübre, yem, tahıl, bitkisel şişman ve hayvansal proteinler zincirlerinin tamamı versiyonu görecek. Eğer bölgede gerilimi uzar ve seçenek ticaretleri yolları tesirli biçimde devreye sokulamazsa, dünyası iktisat klasik tek “arz şoku+enflasyon+zayıflayan büyüme” denklemine girebilir.” kıymetlendirmesinde bulundu.

“Gübre fiyatlarındaki artış dünyası gıda fiyatları bağlı negatif tesirye malik olacak”

Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Dr. Öğretim Üyesi Kenan Aslanlı, Hürmüz Boğazı’nın kapanması ve bölgedeki eleştirel güç altyapılarına yapılan saldırıların Basra Körfezi’nden ham petrol, şişman ürünleri, sıvılaştırılmış tabii gaz (LNG), gübre ve metaller ihracatını durma noktasına getirdiğine dikkati çekti.

Körfez devletlerinin azot bazlı gübreler, kükürt, alüminyum, helyum ve brom gibi eleştirel ürünlerin dünyası çapta ehemmiyetli üreticilerinden olduğunu belirten Aslanlı, gübre fiyatlarında savaşı öncesine kıyasla gözlemlenen artışın tarım ürünlerinin verimliliği ve dünyası gıda fiyatları bağlı negatif tesirye malik olacağını anlattı.

Aslanlı, şu ifadeleri kullandı: “Gübre sektöründe, tıpkı petrolde olduğu gibi, dünyası düzeyde koordine edilmiş stratejiklik rezervlerin bulunmaması arz kesintilerinin yönetilmesini daha da güçlaştırıyor.”

“Tarım piyasalarında henüz genişliği çaplı tek arz krizi yaşanmadı”

ORSAM Kuzey ve Doğu Afrika Çalışmaları Koordinatörü Dr. Kaan Devecioğlu ise savaşın birinci ayının, bilhassa güç ve deniz ticareti üzerinden dünyası ekonomik sistemde hissedilir sarsıntı tesirsi ürettiğini belirtti.

Hürmüz Boğazı’nda çoğalan riskler algısı ve fiili taarruz tehditlerinin tanker güvence primlerinde artışa ve navlun maliyetlerinde yükselişlere yolda açtığına hatırlatma eden Devecioğlu, “Bu şart yalnızca şişman ve LNG sevkiyatlarını değil, konteyner ticaretini da dolaylı biçimde tesirleyerek Asya-Avrupa hattında teslim sürelerinin uzamasına nedenler oluyor. Tarım tarafında gübre ve yakıt maliyetlerindeki artış, bilhassa ithalata bağlı Afrika ve Güney Asya devletlerinde gıda fiyatlarını yukarıya yönlü baskılıyor.” dedi.

Devecioğlu, savaşın uzamasının yapısal tek bedel artışına yolda açabileceğini ifadeleri ederek, şunları kaydetti: “Tarım piyasalarında bilhassa tane ve gübre fiyatlarında yukarıya yönlü beklenti oluştu, bununla birlikte henüz genişliği çaplı tek arz krizi yaşanmadı. Bu tablo, savaşın birinci ayında yüksek riskle birlikteki kısıtlı yansımaların olduğunu gösteriyor, bununla birlikte uzaması halinde tesirlerin katlanarak gelişme potansiyeli barındırdığını söyleyebiliriz.”