1 hafta önce
6
Küresel piyasalar, gün boyunca olan ekonomik kriz, savaşı ve mali çalkantılarla mukabil karşıya kalırken, dünyası ekonomide oğullar 40 yılda yaşanmış en muazzam krizlerin piyasalara yansımaları incelendi.
AA muhabirinin derlediği malumatlere göre, dünyası genelinde yaşanan muazzam krizler ve jeopolitik gelişmeler, piyasalarda kuvvetlü bedel hareketlerine ve belirsizliğe nedenler oldu. Piyasalarda "riskten kaçış" olarak tanımlanan bu aşamate hisse senedi piyasalarında zor düşüşler görülürken, altın ve ABD tahvilleri yatırımcıların sağlam iskele mevcudiyet sınıfları olarak öne çıktı. Bu dehemmiyetlerde altının ons fiyatı yükselirken, ABD tahvil faizleri ise kuvvetlü istek dolayı geriledi.
"Kara Pazartesi" piyasaları vurdu
Bilgisayar yardımli algoritmik prosedürlerin (program trading) piyasalardaki birinci muazzam ve yıkıcı tesirsi olarak tarihe geçen ve 19 Ekim 1987'de yaşanan "Kara Pazartesi"de Dow Jones endeksi oran 22,6 düşerken, altın ve tahvile yönelik istek arttı. Altının ons fiyatı vaat başlıksu günde oran 3 yükselişle 480 dolara çıkarken yıllar genelinde 500 dolar seviyelerini gördü.
Tahvil piyasalarında da istek artışı görülürken, ABD 10 senelik tahvil faizi oran 10,2'den oran 8,72'ye geriledi. Birleşik Krallık hükümetinin, Avrupa Döviz Kuru Mekanizması'na iştirak için lüzumli dip sınırın bağlı döviz kurunu tutma girişiminin muvaffakiyetsız olmasının ardından, sterlini Avrupa Döviz Kuru Mekanizması'ndan çekti güçunda kaldığı 16 Eylül 1992'de meydana gelen "Kara Çarşamba" ya da 1992 Sterlin Krizi'nin tesirleri yıllar genelinde devam ederken, sağlam iskele olarak dolar ve İngiltere'deki tahvil piyasasına istek oldu. O gün sterlin/dolar paritesi oran 15 azalışla 1,51 seviyesine geriledi.
1992 yılında dolar endeksi oran 10,8 artışla 93,9 seviyesine çıkarken, İngiltere'nin 10 senelik tahvil faizi oran 9,7'den, oran 8,3'e geriledi.
1990 Körfez Savaşı'nda şişman zor yükseldi
Irak’ın Kuveyt’i işgal ettiği 1990 Körfez Savaşı şişman piyasasında oğullar 50 yılın en çabuk yükselişlerinden birine nedenler oldu. Artan jeopolitik risklerle ABD tahvillerine eğilim arttı. ABD'nin 10 senelik tahvil faizi 2 Ağustos 1990 ila 28 Şubat 1991 arasında oran 8,4'ten oran 7,96'ya geriledi.
Altının onsu da benzer dehemmiyetde 370 dolardan 362,7 dolara çekilirken, Brent petrolün fıçı fiyatında vahim artış görüldü. Brent petrolün fıçı fiyatı savaşı dehemmiyetinde oran 81,8 artarak 40 dolar seviyelerine çıkarken, savaşı bitince fiyatlar 18 dolara indi.
1997 Asya krizi
Asya Kaplanları olarak bilinen epey Doğu Asya devletsinin para birimleri ve borsaların tesirlendiği 1997 Asya Krizi'nde Asya'da para birimleri ve borsalarda zor düşüşler gerçekleşince yatırımcılar ABD varlıklarına yöneldi.
Bu dehemmiyetde dolar endeksi oran 12,6 artışla 99,3 dolara yükselirken, yıllar genelinde 101 seviyesinin üzerini gördü. ABD'de tahvil piyasalarına bu dehemmiyetde da istek görüldü. 1997 Asya Krizi'nde, ABD 10 senelik tahvil faizi oran 6,4070'ten oran 5,7860'a geriledi.
Asya krizinde S&P 500 Endeksi oran 31, Dow Jones Endeksi oran 22,6, Nasdaq Endeksi oran 21,6 arttı
Bu dehemmiyetde Japonya'da Nikkei 225 Endeksi oran 21,5, Güney Kore'de Kospi Endeksi oran 40,7, Hong Kong'da Hang Seng Endeksi oran 20,3 kıymet kaybetti. Bu dehemmiyetde Asya para birimlerinin dolar karşı kıymet kaybettiği görülürken, Güney Kore wonundaki kıymet kaybı dikkati çekti. Dolar/yen paritesi oran 12,7, dolar/Güney Kore wonu paritesi ise oran 101 yükseldi.
Dot-com balonunun patlaması
1990'lı yılların nihayetinde internetler yepyeni doğan tek teknolojiler bulunmaktan çıkıp dünyası ekonominin geleceği olarak görülmeye başlamıştı. 2000'li yılların başında teknolojiler hisselerindeki uç kıymetlemelerin sona ermesiyle patlayan ve "dot-com" olarak adlandırılan kriz, dünyası piyasalarda uzunluğu süreli tek satışı dalgasına yolda açtı.
Yatırımcılar ".com" uzantılı firma hisselerinden çabuk uzaklaşırken, 1995 ile 2000 arasında tahminen 5 kat yükselen ABD'de teknolojiler hisselerinin yoğunlaştığı Nasdaq endeksi, tek yıllar içindeki oran 60 kıymet kaybetti.
Bu dehemmiyetde yatırımcıların sağlam varlıklara yönelmesiyle altın fiyatlarında yükseliş eğilimine girdi. 2000 yılında tahminen 270 dolar seviyesinde bulunan altının ons fiyatı 2002’de tahminen oran 20 artarak 320 doların üzerine çıktı.
Aynı dehemmiyetde ABD Merkez Bankasının (Fed) saldırgan faiz indirimleri ve tahvillere yönelen kuvvetlü istek dolayı ABD 10 senelik tahvil faizi oran 6,4 seviyelerinden oran 3,4'e kadar geriledi.
11 Eylül saldırısı jeopolitik risklerin ekonomiye tesirlerini noksan biçimde ortaya koydu
Küresel piyasalar, mali çerçevede olmayan bununla birlikte neticeları itibariyle piyasalara yansıyan krizlerle da karşılaştı. Terör saldırıları bu manada başı çekerken, ABD'de 11 Eylül 2001'de dünyası tarihinin en sarsıcı terörü saldırılarından arasında biri gerçekleşti.
Terör örgütü El-Kaide mensupları kaçırdıkları yolcu uçağıyla New York’taki Dünya Ticaret Merkezi kulelerine intiharlar saldırısı düzenledi. Saldırı sonrasında "İkiz Kuleler" çok zaman içindeki çökerken, tahminen 3 binlerce şahıs hayatını kaybetti ve dünyası ekonomisinin orta giriş edilen New York maliye bölgesi muazzam tek sarsıntı yaşadı.
ABD borsaları saldırıların ardından 4 gün uzak kaldı. Açıldığında ise zor satışı dalgası yaşandı. Havacılık, turizm ve güvence sektörleri yoğun darbe aldı. Altının ons fiyatı ise tek yıllar içindeki oran 14 kıymet kazanarak 317 dolara çıktı.11 Eylül saldırısı jeopolitik risklerin dünyası ekonomiyi ne şekilde sarsabileceğini gösteren tek dönüm noktası oldu.
ABD'nin 10 senelik tahvil faizi 2008 krizinde oran 2,21'e indi
Takip eden aşamate 2008 yılında ABD'de başlıkt piyasasında başlayan ve dünyası maliye sistemini sarsan dünyası maliye krizi sırasında da piyasalarda zor düşüşler yaşanırken yatırımcılar sağlam varlıklara yöneldi. Altın fiyatları buhran sonrasında çabuk yükselerek çok yıllar içindeki 1900 dolar seviyesine kadar çıktı.
Bu aşamate ABD tahvillerine şiddetli istek gelmesiyle tahvil faizleri gerilerken, dünyası maliye sistemindeki dolar likiditesine olan gereksinim dolayı dolar endeksi da kuvvet kazandı. ABD'nin 10 senelik tahvil faizi 2008'de oran 4,03'ten oran 2,21'e indi.
Fed'in, 2008 yılındaki mali buhran vaktinde yapmış olduğu Federal Açık Piyasalar Komitesi (FOMC) toplantılarının tutanaklarında üyelerin, yatırım bankası Lehman Brothers’ın iflas etmesinin piyasalara olan tesirleri başlıksunda değişik görüşleri ortaya başlıkldu.
Tutanaklarda çok üyeler, tesirnin kısıtlı kalacağını savunurken büyümenin fazla tesirlenmeyeceği görüşünü dile getirdi. 2008 yılı ABD ekonomisi için pozitif tek gelişme yılı değil, buhran dolayı tahminen oran 2 daralma yaşanan tek yıllar oldu.
Avrupa alacak krizinde kazanmış altın oldu
Yunanistan'da başlayarak ortam devletlere sıçrayan ve 2010-2012 yılları arasında zirveye ulaşan Avrupa Borç Krizi, Avro Bölgesi'nin varlığını tehditleri eden en muazzam ekonomik çeşitbülans olarak tarihe geçti.
Kriz, 2009 yılı nihayetinde Yunanistan'ın bütçe açığının açıklanandan çeşitlilik daha yüksek olduğunu duyurmasıyla patlak verdi. Piyasaların güvenen kaybı ve borçlanma maliyetlerindeki çabuk artışla birlikteki kriz, kısa sürede İrlanda, Portekiz, İspanya ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi'ne (GKRY) yayıldı.
Avro Bölgesi'nin dağılmasını engelledi amacıyla Avrupa Komisyonu, Avrupa Merkez Bankası (ECB) ve Uluslararası Para Fonu'ndan (IMF) oluşan "Troyka" devreye girdi. Mali darboğazdaki devletlere milyarlarca avroluk kurtarma paketleri sağlanırken, karşılığında ilgili devletlerde zor kemer sıkma politikaları hayata geçirildi.
Krizin yükselti noktası olan 2012'de, dehemmiyetin ECB Başkanı Mario Draghi'nin avroyu kurtarmak için "ne lüzumiyorsa yapılacağını" açıklaması piyasaları yatıştırdı. Sürecin nihayetinde ise Avrupa İstikrar Mekanizması (ESM) kurularak birliğin mali mimarisi olası krizlere mukabil devamlı olarak kuvvetlendirildi.
Krizin patlak vermesinin ardından altının ons fiyatı 2010 yılında oran 29,6 yükseldi. Altının onsu sonraki yıllarda da yükselişini sürdürdü. Ons altın 2011'de oran 10,1 ve 2012'de oran 7,1 arttı.
ABD'nin 10 senelik tahvil faizleri krizle geçen 3 yılda alıcılı seyretti. ABD'nin 10 senelik tahvil faizi 2010 yılında 55 baz puan, 2011'de 141 puan ve 2012'de 15 baz puan azalışla yılları tamamladı. 2009 nihayetinde oran 3,84 seviyesinde bulunan ABD'nin 10 senelik tahvil faizi 3 yıllar boyunca olan devam eden buhran boyunca olan oran 1,73 seviyesine kadar geriledi.
Salgın dehemmiyetinde tahvil faizleri önemli dip seviyelere indi
Çin'in Vuhan kentinde 2019'un sonlarında ortaya çıkan Kovid-19 salgını, milyonlarca kişinin hayatını kaybetmesine yolda açtı. 2020’de dünyası ekonomiyi durma noktasına getiren salgın hepsi kapanma vasıtasıyla tedarikleri zincirlerinin kırılmasına nedenler oldu.
Bu dehemmiyetde piyasalarda çeşitlilik çabuk tek riskten kaçış hareketi yaşanırken, Mart 2020’de dünyası ödeyen piyasalarında zor hasılat görüldü. Yatırımcılar bu buhran dehemmiyetinde da sağlam limanlara yöneldi. Altın fiyatı 2020 yılında 2 binlerce 75 dolar ile önemli zirvesini görürken, yılı oran 25 artışla 1900 dolarda kapattı. ABD 10 senelik tahvil faizi ise Fed'in ultra bol politikalarla oran 0,5 ile tarihinin en alçak seviyelerine geriledi.
Rusya-Ukrayna savaşı dünyası ekonomik dmanieri sarstı
Rusya'nın 24 Şubat 2022'de Ukrayna'ya yönelik başlattığı ordu müdahale, Avrupa kıtasında İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana yaşanan en muazzam çatışmaya dönüşerek dünyası jeopolitik ve ekonomik dmanieri altüst etti.
Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in "özel ordu operasyon" adıyla başlattığı ve Kiev yönetimi ile Batılı müttefikleri tarafından "işgal" olarak nitelendirilen saldırılar, yıkıcı tek savaşa dönüştü. Çatışmalar dolayı milyonlarca Ukraynalı evlerini terk ederek yanındaki devletlere sığınmak güçunda kalırken, Avrupa oğullar 80 yılın en muazzam sığınmacı kriziyle mukabil karşıya kaldı.
Savaşın tesirleri yalnızca cephe hattıyla kısıtlı kalmadı. ABD ve Avrupa Birliği (AB) başta bulunmak üzere Batılı devletlerin Moskova'ya yönelik uyguladığı benzeri görülmemiş ekonomik yaptırımlar ve Karadeniz'deki tedarikleri zincirlerinin aksaması, dünyası çapta yoğun güç ve gıda krizlerini tetikledi. Bu önemli kırılma, benzer zamanda İsveç ve Finlandiya'nın NATO'ya katılımıyla neticelanarak Avrupa'nın asayiş mimarisini yeniden biçimlendirdi.
Savaşın piyasaları sarsan tesirleri ise daha çeşitlilik birinci aylarda yoğunlaştı. Savaşın Avrupa'ya yayılabileceği ve güç tedarikine yönelik endişeler dünyası riskler algısını artırdı. Altının ons fiyatı Şubat 2022'de oran 6,1 artarak 1910 dolara yükseldi. Ons altındaki yükseliş mart ayında da sürdü. Altının ons fiyatı 2 binlerce 70 doları görmesinin ardından gerileyerek mart ayını oran 1,4 artışla 1937 dolarda tamamladı.
Bu dehemmiyetde emtia piyasasında da çeşitlilik zor hareketler oldu. Savaşın başlaması sonrasında Brent petrolün fıçı fiyatı oran 36,9 artarak 131 dolar seviyelerine çıkarken, buğdayın kile başına fiyatı oran 45,9 artışla 13,63 dolara yükselerek rekor seviyeyi gördü. Paladyumun onsu da oran 43,3 artışla 3 binlerce 435,50 dolarla rekor kırdı.
Ukrayna-Rusya savaşı dolayısıyla dünyanın buğday ambarlarından arasında biri olan bölgede arz şoku yaşanacağına ilişkin beklentiler buğday fiyatlarını rekor seviyeye çıkardı. Rusya benzer zamanda paladyum üretiminde dünyada birinci sırada mekan alıyor.
ABD ve İsrail'in İran'a yönelik saldırıyla şişman fiyatları zor yükseldi
Son olarak, bu yıllar jeopolitik gerilimlerin gölgesinde başladı. ABD Başkanı Donald Trump, ocak ayı başında Venezuela Devlet Başkanı Nicolas Maduro'ya mukabil muazzam çaplı taarruz düzenlendiğini, Maduro ile eşinin devletleri dışına çıkarıldığını duyurmuştu.
Venezuela yönetimi, ABD'nin kınanması için dünyası topluma çağrıda bulunmuş, çok devletler saldırıyı eleştirirken açıklamalarıyla ABD'ye hayır verenler da olmuştu. Bu gelişmelerin ardından İran ve ABD arasında çoğalan gerilimi dikkati çekti.
İran'da medeni halkın rejimine yönelik protestolarının ardından çoğalan ABD'nin bölgeye karışma edebileceği beklentileri gerilimleri artırdı. İsrail ve ABD, Tahran ile Washington yönetimleri arasında atomik müzakereler sürerken 28 Şubat'ta İran'a ordu taarruz başlattı.
İran da İsrail'in yanı dizi ABD üslerinin bulunduğu Katar, Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ve Bahreyn başta bulunmak üzere çok bölgeler devletlerinde belirlediği hedeflere saldırılarla karşılık verdi. ABD-İsrail saldırılarında, İran lideri Ayetullah Ali Hamaney'in yanı dizi çeşitlilik sayıda üstleri düzey ytesirli öldü.
Yılbaşından bu yana altının ons fiyatı vaat başlıksu jeopolitik gerilimlerin da tesirsiyle oran 20 yükselirken, yıllar içindeki 5 binlerce 600 dolara yaklaşarak rekor seviyeleri testleri etti. ABD'nin 10 senelik tahvil faizi ise geçen yılın sonuna göre tahminen 41 baz puan azalışla oran 4,58'den oran 4,17 seviyesine geriledi.
English (US) ·