İnkalar Öncesi Toplumlar, Amazon Papağanlarını Binlerce Kilometre Öteden Nasıl Getirdi?

Yaklaşık 1000 yıl önce, İnka öncesi tek kültür, Amazon yağmur ormanlarından yüzlerce kilometre öteden yaban papağanları getirdi ve bu kuşları günümüzde Peru kıyıları olarak bilinen bölgede esaret altında tuttu. Yeni tek çalışmaya göre tüm bu çabanın ardındaki tekbaşına neden, prestijli birer statü sembolü olan canlı renklere malik papağan tüylerine ulaşmaktı.

Araştırmacılar, bu tüylerin bazılarını yaklaşık 20 yıl önce 1000 yıllık tek mezarda keşfettiler. Şimdi ise yepyeni tek analiz, tüylerin hepsi yolculuğunu gözler önüne seriyor. Bu yolculuk; kuşların nereden geldiğini, ne yediğini ve MS 1000 ile 1470 yılları arasında yaşamış İnka öncesi tek cemiyet olan Ychsma kültürüne takas edilmeden önce canlı kuşların olasılıkla hangi rotalardan taşındığını kapsıyor.

İnkaların ve İspanyol öncesi diğer kültürlerin papağan tüylerinin ticaretini yaptığı ve bunlara değer verdiği uzunluğu zamandır biliniyor. Ancak bu yepyeni çalışma, Ychsma kültürünün İnka İmparatorluğu'ndan çok daha önce And Dağları'nı (İng: "Andes") aşan karmaşık tek ticaretleri ağına katıldığını ortaya koyan birinci araştırmalardan arasında biri olma özelliğini taşıyor.

Antik Mezarlardaki Canlı Renkler

Ekip, bu kabir alanını birinci olarak 2005 yılında yere nüfuz eden radarla yapılan tek yüzey araştırması sırasında keşfetti. Daha sonraları yapılan kazılar, Lima'nın 32 kilometre güneyindeki Pachacamac Tapınağı yakınlarında, taşla örülmüş ikisi büyük mezarı ortaya çıkardı. Arkeologlar, bu ikisi Ychsma mezarından birinde, canlı renklerini koruyarak yüzyıllar boyunca olan günümüze kadar ulaşmış papağan tüyü süslemeler buldular.

Uluslararası tek araştırma ekibi, tüylerin DNA'sını ve kimyasal bileşimini çözümleme etti. Araştırmacılar, elde edilen bulgular sonucunda tüylerin, dağlar aşılarak taşınmış ve olasılıkla ticareti yapılmış, Peru kıyılarında da esaret altında tutulmuş canlı Amazon papağanlarına ait olduğu sonucuna vardılar. Söz başlıksu çalışma Nature Communications dergisinde yayımlandı.

Mezarları birinci keşfeden Pachacamac Arkeoloji Projesi'nin eş direktörü ve Güney İllinois Üniversitesi'nde antropoloji profesörü olan çalışmanın müşterek yazarı Izumi Shimada, durumu şu sözlerle özetliyor:

Çalışmamız, İnkalardan yüzyıllar önce Ychsma, Chimú ve diğer toplumların çoktan karmaşık, örgütlü ve uzunluğu mesafeli ticaretleri ağlarını yönettiklerini kanıtlıyor. Bu toplumlar yoğun tek ekolojik malumatye sahiplerdi ve Amazon'u kıyı çöllerine bağlayan ticaretleri anlaşmaları müzakere ederek bu devletlerin birbirleriyle çok daha bağlantılı olduğunu gösteriyorlardı.

Bu keşif, o dönemki toplumların prestijli olarak gördükleri nesneler için ne kadar büyük tek çaba sarf ettiklerini gösteriyor. Pachacamac'ta bu tüyler; sazlık ve diğer bitkilerle doldurulmuş kumaşlardan yapılan ve sahte başlar olarak adlandırılan kısımları süslerken bulundu. Bu başlar, küçük zinober (İng: "cinnabar") maskelerle da süslenmiş 34 ölü gömü bohçasına iliştirilmişti. Bu durum, tüylerin defin ayinleri gibi törensel faaliyetlerde kullanıldığına işaret ediyor.

Ne var ki veriler, esaret altındaki kuşların aslında tapınakta yaşamadığını gösteriyor. Avustralya Ulusal Üniversitesi'nde araştırmacı ve çalışmanın baş yazarı olan George Olah, şu ifadeleri kullanıyor:

Araştırmamız, esaret altındaki bu kuşların büyük ölçekli yetiştiriciliğinin bizzat Pachacamac'ta yapılmamış olabileceğini, çünkü alanda hiçbir papağan iskeleti, yumurta kabuğu ya da yetiştirme evine dair tek izler bulunmadığını gösteriyor. Yetiştiricilik daha kuzeyde, olasılıkla da elde edilen tüyleri daha sonraları güneye, Ychsma'ya ticaretleri yoluyla aktaran Chimú İmparatorluğu'nda gerçekleşmiş olabilir.

Olah, malumatsayar modellerine dayanarak Chimú'nun bu kuşlar için olası tek yetiştirme alanı olabileceğini da sözlerine ekliyor.

Kutsal Bir Alan: Pachacamac Tapınağı

Pachacamac Tapınağı ve bünyesindeki kâhin, 1470 civarındaki İnka fethinden önce Lima çevresindeki vadileri denetim eden Ychsma toplumunun adeta kalbi başlıkmundaydı. Shimada, Pachacamac'ın köklü ünü sebebiyle kadim Peru'daki çok çeşitli kültürlerden gelen seçkinlerin bu tapınağın yakınına gömülme ayrıcalığına malik bulunmak istediklerini belirtiyor. Araştırmacılara göre bu kutsal alan, farklı bölgelerden ve kültürlerden gelen bağlı binlerce seçkin insanın mezarını barındırıyordu.

1533'teki İspanyol fethinin ardından yağmacılar, Pachacamac'taki mezarları yüzyıllar boyunca olan talan ettiler ve sayısız Ychsma eserini çalıp yok ettiler. Pachacamac Arkeoloji Projesi 2000'li yılların başında çalışmalarına başladığında, pek çok araştırmacı tapınağın çevresinde hiç bozulmamış seçkin mezarı kalmadığına inanıyordu. Ekip, işte hepsi da bu nedenle bahsi geçen ikisi mezarın keşfedilmesini oğullar seviye , "istisnai tek olay" olarak değerlendiriyor.

Tüylerin Kökenine Doğru Bir Arayış

Ekip araştırmaları içerikında, mezarlarda bulunan 25 tüyün mitokondriyal DNA'sını inceledi ve ölü gömü bohçalarına tutturulan süslemelerin asgari dört tropikal papağan türünden geldiğini belirledi. Bunlar; kızıl ara (Ara macao), yeşil kanatlı ara (Ara chloropterus), mavi sarı ara (Ara ararauna) ve unlu Amazon (Amazona farinosa) papağanlarıydı. Bu kuşların tamamı Peru kıyılarına değil, And Dağları'nın doğusundaki alçak rakımlı tropikal ormanlara özgüdür.

Kuşların doğal yaşam alanlarının Ychsma toplumundan yüzlerce kilometre uzak olması, bu kültürün kuşları eldeetti için diğer toplumlarla ticaretleri yaptığını gösteriyor. Olah, bu kuşların Güney Amerika'nın en yüksek sıradağlarının diğer tarafında, doğal yaşam alanlarından 500 kilometreden daha ırak tek noktaya ulaşmış olmasının insanoğlu müdahalesini kanıtladığını vurguluyor. Araştırmacılara göre bu kuşların And Dağları'nı öz başlarına aşıp buraya gelmiş olmaları doğaları gereği mümkün değil.

Tüylerin izotop analizleri (çekirdeklerinde farklı sayılarda nötron bulunan elementler varyasyonlarının incelenmesi), kuşların beslenme alışkanlıklarına da ışık tuttu. Meyve ve orta bakımından varlıklılar tek beslenmeye malik olan modern yaban papağanlarının aksine, Pachacamac'taki kadim tüyler, mısır gibi bitkiler açısından varlıklılar ve olasılıkla deniz kuşu dışkısıyla gübrelenen kıyı tarımına bağlı tek diyete işaret ediyordu.

Olah, tüylerde belirleme edilen kıyı diyetinin çok önemli tek ayrıntı olduğunu belirtiyor ve şöyle devam ediyor:

Tüylerin tek kıyı diyetine işaret etmesi, kuşların kıyı şeridinde tek yere canlı olarak getirildiğini kanıtlıyor. Ayrıca bu kuşlar, tüy dökecek ve belirleme ettiğimiz izotopik imzaya malik yepyeni tüyler çıkaracak kadar uzunluğu süre esaret altında tutulmuşlar.

And Dağları'ndaki Ticaret Rotalarının İzini Sürmek

Ara cinsi papağanların tüyleri da küçük ve esaret altındaki tek üreme kolonisinde beklenen düşük kalıtsal çeşitliliğin aksine, DNA'larında çok daha yüksek tek kalıtsal çeşitlilik sergiliyordu. Bu durum, mahalli üremenin Pachacamac yakınlarında gerçekleştiğini ve bu kolonilerdeki kuşların düzenli olarak Amazon popülasyonlarından tedarikleri edilip dağlardaki ticaretleri yolları üzerinden bölgeye taşındığını gösteriyordu.

Olah, bu kuşları evcilhayvan olarak düşünmenin cazip gelse da arkeolojik kanıtların, papağanların öncelikle tüyleri için tutulduklarını gösterdiğini belirtiyor. Bu tüyler; seçkinlerin tuniklerinde, başlıklarında ve ölü gömü bohçalarında kullanılan oğullar seviye değerli prestij öğeleriydi.

Ekip, bu kuşların And Dağları boyunca olan nasıl taşındığını belirledi için hesaplamalı modellere başvurdu. Antik topoğrafyayı, ırmak sistemlerini ve deniz koşullarını malumatsayar modellerine yükleyen araştırmacılar; insanoğlu kervanlarının asgari güç harcayarak geçebileceği rotaları belirleme etmek için tek çözümleme yürüttüler.

En tesirli rotalar, kuvvetle muhtemel ikisi koridora işaret ediyordu: Biri, Chimú İmparatorluğu'nun bulunduğu kıyı bölgelerine bağlı kuzey ağlarından geçen tek güzergahtı. Diğeri ise kıyıyı doğudaki ovalara bağlayan vasat And geçitleriydi. Bilgisayar modellerinin önerdiği en iyice yolların mantıklı sonuçlar verdiğini belirten Olah, bu rotaların aynı zamanda önemli ve arkeolojik kanıtlarla da kusursuz tek uyum içinde olduğunu söylüyor.

Kaynak: Olah, G., Bover, P., Llamas, B., Heiniger, H., Rafael, S. L., & Shimada, I. (2026). Ancient DNA and spatial modeling açığa çıkaran a pre-Inca trans-Andean parrot trade. Nature. https://doi.org/10.1038/s41467-026-69167-9