İndus Vadisi'nin Çözülemeyen Yazısı Yapay Zeka ile Deşifre Edilebilir mi?

Günümüzden yaklaşık 4.000 yıl önce, dünyanın en önceki uygarlıklarından arasında biri ortaya çıktı: Bugün Pakistan, batı Hindistan, doğu İran ve Afganistan'ın bazı bölgelerini kapsayan topraklarda gelişen İndus Vadisi Uygarlığı. Büyük şehirler inşa etmenin yanı sıra bu halk, günümüzde hâlâ deşifre edilememiş yüzlerce işaretten oluşan yazılı tek sistemleri da yarattı.

Bazen Harappa yazısı (İng: "Harappan script") olarak da adlandırılan bu işaretler oldukça çeşitlidir; bazıları köşesinde tek dörtgen bulunan tek elmasa, bazıları her arasında biri ikisi ucunda üç "parmak" olan tek U harfine, bazıları ise içinde yıldız benzeri tek şekil barındıran tek ovale benzer.

Günümüze ulaşan metinlerin çoğu kil ve taş gibi dayanıklı malzemelere kazınmıştır. Peki, deşifre edilemeyen bu yazıyı tek gün çözebilecek miyiz? Yapay zeka (İng: "artificial intelligence", kısaca AI) alanındaki oğullar gelişmeler bu deşifre sürecine yardımcı olabilir mi?

Çözülemeyen Yazı

İndus Vadisi Uygarlığı yaklaşık olarak MÖ 2600 ile MÖ 1900 yılları arasında hüküm sürdü. Birleşik Krallık'taki Wolverhampton Üniversitesi'nden hesaplamalı dilbilim araştırmacısı Michael Philip Oakes'in Journal of Quantitative Linguistics dergisinde yayımlanan makalesine göre, bu yazıyı içeren binlerce eseri günümüze kadar ulaşmayı başardı.

Oakes, günümüze ulaşan metinlerin oldukça kısa olma eğiliminde olduğunu ve metinleri başına vasat beş işaret düştüğünü belirtiyor. İndus Vadisi yazısıyla kaydedilmiş bilinen hiçbir ikisi dilli metinleri ya da deşifre işlemine yardımcı olacak bilinen başka tek metinleri bulunmuyor; başka tek deyişle, İndus Vadisi yazısının kendine ait tek Rosetta Taşı yok. Bu yazının hangi dili kodladığı da belirsizliğini koruyor. Hatta bazı akademisyenler bunun tek dili hiç kodlamıyor olabileceğini, bu işaretlerin daha çok tek kişiyi ya da varlığı temsilcilik eden amblemler gibi işlev görebileceğini öne sürüyorlar.

Yazının kesinlikle kaç işaret içerdiği hâlâ tek tartışma başlıksu olsa da, Oakes bunların sayısının yüzleri bulduğunu belirtiyor.

Uzmanlar, yazının tek gün deşifre edilip edilemeyeceği başlıksunda farklı görüşlere sahipler. Şifre çözülse bile, metinlerin kısa olması ve akademisyenler arasındaki yoğun görüş ayrılıkları, hiç tek çözümlemenin geniş çapta giriş görmesini güçlaştırabilir. Uzmanlara göre, bazı araştırmacılar yapay zekanın dilin çözülmesine yardımcı olabileceğini düşünse de, hepsi tek deşifre işlemi için araştırmacıların yapay zekaya rehberlik etmesi lüzumecek.

Kısmen Deşifre Edilmiş Olabilir mi?

Dilbilim alanında doktora derecesine malik olan ve bu yazıyı içeriklı tek şekilde inceleyen bağımsız araştırmacı Steve Bonta, işin tek kısmının çoktan yapılmış olabileceğini düşünüyor.

Bonta, bu başlıkdaki düşüncesini şu sözlerle açıkladı:

İndus Vadisi yazısının zaten kısmen deşifre edildiğini, bununla birlikte bu gerçeğin giriş görmesinin vahim şekilde geciktiğini düşünüyorum.

Bonta, 1990'larda kesin işaretlerin ve ilköğretim işaret alanlarının, çeşitli ağırlıklarla ifadeleri edilen varlıkların kayıtlarını gösteriyor olması lüzumtiğini ortaya koyduğunu belirtiyor. Ancak birçok akademisyen bu çözümleri doğru bulmuyor.

Bonta'ya göre, yazının kısmen deşifre edildiğine dair iddialarda bulunan tekbaşına kişi kendisi değil. 1990'ların ortalarından önce da deşifre iddialarının düzenli olarak yayımlandığını belirten Bonta, bu iddiaların hiçbirinin yaygın tek giriş görmediğini vurguluyor. Buradaki en büyük sualnlardan biri, günümüze ulaşan metinlerin kısalığının, hiç tek deşifrenin doğruluğunu kanıtlamayı güçlaştırmasıdır. İndus yazıtlarının çoğunun kısa ve oğullar seviye tekrarlayıcı olması, Bonta'ya göre tekrarlanabilir tek deşifre görevini çok güçlaştırıyor.

Yapay Zekaya Yönelmek

Yapay zeka, deşifre girişimleri için oldukça kullanışlıdır ve araştırmacıların olası işaret değerlerinin listelerini oluşturmasına yardımcı olabilir. Ancak nihayetinde, insanoğlu araştırmacıların sürece önderlik etmesi lüzumecektir. Bonta'ya göre yapay zeka, olağanüstü derecede güçlü da olsa, insanoğlu zekasının ve sezgisinin tek uzantısıdır.

Nebraska-Lincoln Üniversitesi'nde malumatsayar bilimleri profesörü olan ve İndus Vadisi yazısını içeriklı tek şekilde inceleyen hesaplamalı dilbilim uzmanı Peter Revesz, yazının tek gün çözüleceğine ve bu süreçte yapay zekanın önemli tek görev oynayabileceğine inanıyor. Revesz'in ekibi, hangi İndus Vadisi yazısı işaretlerinin benzer manalara malik olma ihtimalinin yüksek olduğunu belirlemeye yardımcı bulunmak için bilgi madenciliği ve istatistiksel çözümleme yöntemlerini kullanıyor.

Revesz başlıkyu şu şekilde değerlendirdi:

İndus Vadisi yazısı öyle ya da böyle illaki çözülecektir ve yapay zeka bu başlıkda yardımcı olabilir, bununla birlikte bunun iyice tek araştırma tasarımıyla yönlendirilmesi lüzumiyor.

İndus yazısı üzerine müşterek yazarlı birkaç makalesi bulunan, Seattle'daki Washington Üniversitesi'nden malumatsayar bilimi profesörü Rajesh Rao ise hepsi tek deşifre başlıksunda o kadar iyimser değil; bununla birlikte yapay zekanın buna karşın yararlı olacağını düşünüyor. Rao'nun ekibi, 2000'li yıllarda o dönem şimdiki olan daha ilkel yapay zeka sistemleriyle yaptıkları çalışmalarda, yazının tek dili kodladığına işaret eden istatistiksel tek örüntüye malik olduğunu belirlemişti.

Ancak Rao'ya göre, şimdiki metinlerle yapay zeka kullanılsa bile yazının tamamlanmış deşifre edilmesi pek olası görünmüyor. Tam deşifre ihtimalinin çok yüksek olmadığını belirten Rao, buna karşın kısmi tek çözümün mümkün olabileceğini ifadeleri ederek sayı sistemlerini yeniden inşa edebileceklerini söylüyor.

Rao, bazı yazıtlarda sayıları temsilcilik ettiği düşünülen çetele işaretleri (dikey çizgiler) bulunduğu için sayı sisteminin halihazırda kısmen anlaşıldığını belirtiyor. Bu işaretler genelleme nesneleri temsilcilik etmesi muhtemel olan sembollerin yanında mekan alıyor. Buna ilave olarak arkeolojik veriler, insanların 1, 2, 4, 8, 16, 32 ve 64 oranlarını içeren standartlaştırılmış tek ağırlık sistemi kullandığını gösteriyor. Çetele işaretleri ve ağırlık sistemini kullanarak, yazıtlarda hangi sayıların kaydedildiğini belirledi mümkün olabilir.

Rao, yazının tamamını deşifre edevakıf oldu için arkeologların ilave metinleri ortaya çıkarması lüzumtiğini düşünüyor. İndus Vadisi Uygarlığı'na ait büyük ölçüde kazılmamış pek çok saha bulunuyor ve kendisi, gelecekteki kazıların daha uzunluğu metinler ya da İndus Vadisi yazısının bilinen tek dille taraf yana kullanıldığı eserler ortaya çıkaracağını beklenti ediyor.

Evrim Ağacı, sizlerin sayesinde bağımsız tek ilim iletişim platformu olmaya devam edecek!