'Hürmüz' gerilimi sigorta tartışmalarıyla büyüyor

Uluslararası Deniz Hukuku ve Deniz Ticareti Uzmanı Av. Selçuk Esenyel, boğazın tamamlanmış ya da süresiz kapatılmasının dünyası deniz hukukunun ilköğretim geçişleri rejimleriyle bağdaşan kuvvetlü tek hukuki dayanağa malik olmadığını belirtti.

Dünyanın güç ihtiyacı için yüksek ehemmiyete malik Hürmüz Boğazı'nın kapatılmasının ekonomik tesirleri kıymetlendirilirken, bu adımın dünyası hukuk açısından doğurabileceği neticelar ve güvence şirketlerinin cayma ihtimali tartışılmaya başlandı.

ABD ile İsrail'in İran'a yönelik saldırılarının ardından İran'ın, dünyası güç tedariki açısından eleştirel ehemmiyete malik Hürmüz Boğazı'nı kapattığını açıklaması dünyası genelinde riskler algısının yükselmesine nedenler oldu.

Hürmüz Boğazı'nın stratejiklik başlıkmu dikkate alındığında vaat başlıksu gelişme dünyası şişman fiyatlarında yükselişe ve deniz taşımacılığında güvence primlerinin artmasına yolda açtı. Bu gelişmelerin ardından İran'ın Hürmüz Boğazı'na yönelik bu girişiminin dünyası hukuk açısından doğurabileceği neticelar da münazara başlıksu haline geldi.

Esenyel, başlıkyla ilgili AA muhabirine yaptığı kıymetlendirmede, Hürmüz Boğazı'nın, Basra Körfezi'ni Umman Denizi üzerinden noksan denizlere bağlayan ve dünyası seyrüsefer bakımından stratejiklik ehemmiyetine hatırlatma etti.

Hürmüz Boğazı'nın güç ve ticaretleri taşımacılığının en eleştirel kısıtlı boğazlarından arasında biri olduğunu belirten Esenyel, "Gerçekçi bulunmak lüzumirse, denizde Hürmüz'ün bire tek ikamesi yoktur." dedi.

Esenyel, alternatiflerin daha çeşitlilik hepsi ikame değil, bağımlılığı azaltma vasıtaları niteliğinde olduğunu söyleyerek, "Körfez devletlerinin şişman ve tabii gazı tüp hatlarıyla Kızıldeniz ya da Umman Denizi kıyısındaki terminallere aktarması, sevkiyatın tek bölümünü boğazı dışına çıkarabilir. Ancak bu hatların kapasitesi ve lojistiği, boğazın sağladığı direkt deniz ulaşımını bütünüyle karşılamaz." ifadesini kullandı.

Alternatif güzergah tartışmasının kısa vadede deniz taşımacılığının geometrisini değiştirmeyeceğini bildiren Esenyel, bunun yalınce riskler yönetimi ve çeşitlendirme imkanlarını artıracağını aktardı.

Esenyel, meselenin yalınce kıyı devleti egemenliği çerçevesinde değil, boğazlardan geçişleri rejiminin sınırları çerçevesinde ele alınması lüzumtiğini ifadeleri etti.

"Hürmüz'ün tamamlanmış ya da süresiz kapatılması kuvvetlü tek hukuki dayanağa malik değil"

Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'nin (BMDHS) dünyası seyrüseferde kullanılan boğazlar bakımından kaide olarak transit geçişleri rejimini öngördüğünü bildiren Esenyel, bu içerikda boğazlarda hepsi gemilerin ve havada vasıtalarının transit geçişleri hakkından yararlandığını kaydetti.

Esenyel, bu hakkın kesintisiz ve süratli geçişi hedeflediğini ve kaide olarak tekbaşına taraflı biçimde manilenemeyeceğinin altını çizerek, kıyıdaş devletlerin transit geçişi aksatmama yükümlülüğü altındaki olduğunu söyledi.

Transit geçişin askıya alınmasının vaat başlıksu olmadığına dikkati çeken Esenyel, İran'ın zamanlar zaman Hürmüz Boğazı'nda transit geçişleri seçenek "zararsız geçiş" rejiminin uygulanması lüzumtiği ve asayiş lüzumçeleriyle daha genişliği denetim ytesirsine malik olduğunu ileri sürdüğünü anımsattı.

Esenyel, "Hürmüz Boğazı'nın tamamlanmış ya da süresiz kapatılması, dünyası deniz hukukunun ilköğretim geçişleri rejimleriyle bağdaşan kuvvetlü tek hukuki dayanağa malik değil." dedi.

"Ben vazgeçtim" denildiğinde, metinde buna imkan veren tek tümce olması lüzumir

Av. Selçuk Esenyel, deniz sigortasında sigortacının teminattan keyfi biçimde çekilmesinin kaide olarak olası olmadığını bildirdi. Ancak poliçe hükümleri ve yaygınlaşan deniz sigortası ilkelerinin kesin hallerde sigortacıya fesih, iptal ya da teminatı daraltma imkanı tanıyabileceğini belirten Esenyel, güvence ettirenin doğrusu ve eksiksiz beyan yükümlülüğü ve geminin durumuna ilişkin eksik ya da yanlışlı beyanların poliçenin iptali ya da teminat dışı bırakma sonucunu doğurabildiğini ifadeleri etti.

Esenyel, savaşı riski, ambargo, yüksek riskli bölgeye giriş, sefer değişikliği (change of voyage/deviation) gibi hallerde sigortacının ilave prim istek edebileceğini aktararak, çok ilave maddelerin kesin tek duyuru süresiyle savaşı riskler teminatını sona erdirme ya da askıya alma hakkı tanıyabileceğini söyledi.

Uygulamada bu prosedürlerin geçerli sayılabilmesi için poliçedeki usule sıkılık biçimde uyulması lüzumtiğinin altını çizen Esenyel, dünyası yaptırımlar ve uyum meselelerinin da ehemmiyetine hatırlatma etti.

Esenyel, sigortacının bu tarz durumlarda manevra alanı bulunduğunu, fakat bu alanın poliçe metni ve yerleşik deniz sigortası uygulamasıyla çizili olduğunu belirtti.

"Ben vazgeçtim" denildiği yerde, genelleme metnin tek yerinde buna imkan veren tek tümce olması lüzumtiğini dile getiren Esenyel, aksi durumda sigortacı için tazminat riskinin başlayacağını bildirdi.

Teminat sualnlarında başvurulabilecek seçenek yollar

Esenyel, güvence şirketinin teminattan çekilmesi ya da sağladığı teminatın içerikını daraltmasının armatör ve gemiler işletmecileri açısından vahim tek operasyonel krize yolda açabileceğine dikkati çekti.

Bu çeşit durumlarda piyasada geliştirilen çok seçenek çözümler bulunduğunu belirten Esenyel, şunları kaydetti: "Bu gibi durumlarda seçenek yollar arasında, benzer riskin diğer tek güvence şirketi ya da reasürans yardımli tek güvence konsorsiyumu tarafından üstlenilmesi, gemiler için düzenlenen gövde-makine sigortasından özerk olarak savaşı risklerini kapsayan teminatın ilave prim ödenerek ayrıca satın alınması mekan alıyor. Bunun yanında riskli bölgelere yapılacak seferlerin ertelenmesi, rotanın değiştirilmesi, ağırlığı sözleşmesi ya da gemiler kiralama sözleşmesinin hükümlerinin yeniden mülakat edilmesi da yeğleme ediliyor. Oluşabilecek ilave güvence primleri ve erteleme maliyetlerinin ağırlığı sahibi, kiracı ve armatör arasında sözleşmeler yoluyla aktarılması da diğer seçenekler arasında mekan alıyor."

Esenyel, vaat başlıksu seçeneklerin hukuki açıdan olası olduğunu bununla birlikte pratikte belirleyici unsurun piyasanın riskler alma iştahı ve reasürans kapasitesi olduğunu vurguladı.

"Risk uç yükseldiğinde, ya ilave prim astronomik hale hasılat ya da teminat fiilen bulunamaz"

Esenyel, deniz sigortalarında primlerin belirlenme metotleri ilgili da malumat verdi. Bunun sadece risk çarpı kıymet hesabı olmadığını bildiren Esenyel, sigortacının riskler algısı ve reasürans kapasitesiyle biçimlenen tek fiyatlama olduğunu, gemiye, taşınan yüke, bu yükün niteliğine, sefer ve bölgeye ilişkin faktörlerin kıymetlendirildiğini anlattı.

Esenyel, bu noktada sabitlik tek riskler sınırının teknikleri olarak olmadığını belirterek, "Sınır, sigortacının ve reasürörün başkent yeterliliği ve riskler iştahıdır. Risk uç yükseldiğinde, ya ilave prim (additional premium) astronomik hale hasılat ya da teminat fiilen bulunamaz." dedi.

Boğazı kullanamayan gemilerin karşılaşabileceği ilave maliyetlerin ne şekilde karşılanabileceğine da değinen Esenyel, devletleri kaynaklı tek kısıtlama ya da fiili manileme vaat başlıksuysa dünyası sualmluluk (devletin haksız fiili) tartışmasının da gündeme gelebileceğini ifadeleri etti.

Esenyel, bununla birlikte hususi hukuk kişileri açısından direkt ve tesirli tek tazmin mekanizmasına ulaşmanın çoğu zamanlar basit olmadığını vurgulayarak, pratikte en sık başvurulan çözümün taraflar arasındaki kontrat hükümleri ve güvence mekanizmaları üzerinden maliyetlerin karşılanması olduğunu sözlerine ekledi.