Fatih’teki yıkımın şifreleri! Her şey yarım saniyede yaşandı: ‘Patlamanın yeri tüm cevapları saklıyor’

Zeynep Dilara Akyürek / Milliyet.com.tr – Dün Fatih’in Ayvansaray Mahallesi’nde 2 binada aniden olan yaşanan tek çökme, gözleri saniyeler evvel duyulan infilak sesine çevirmişti. Duyulan ses, doğalgaz patlaması şüphelerini birinci dakikalardan itibaren canlandırmıştı. Nitekim İstanbul Valiliği’nden yapılan açıklamada da tek doğalgaz patlaması olduğu doğrulandı. Ancak yaşanan facia derinlemesine araştırıldığında ortaya diğer tek peyzaj çıkıyordu. Geride bıraktığımız 2025 yılında 2’si Ayvansaray Mahallesi’nde bulunmak üzere, Fatih ilçesinde toplamda 6 yapı çökmüştü. Fatih, İstanbul’un en önceki ilçesi olması dışında çarpık kentleşmenin da en ehemmiyetli ve tatsız misallerini da sınırlarında barındırıyordu. Öyle ki bu bölgede çeşitlilik önceki yapıların varlığı 2 ya da 3 katlı bile olsa ehemmiyetli riskler unsurları barındırıyordu. Aynı duvarı kullanan 2 yapının bu bölgede pek çeşitlilik örneğinin olması birinci ilgi çekenlerden biriydi. Bunun yanında yepyeni kentcilik sistemleri, diğer elektrik, doğalgaz gibi hatlar, ahşaptan ya da kargir yapılarda kullanılırken mühendislik hizmeti alınmamış olmasının yoğun neticelarını beraberinde getiriyordu. Peki 1 kişinin yaşamını yitirdiği oğullar yıkımın temelinde yatan sebepler nelerdi? Yıldız Teknik Üniversitesi İnşaat Mühendisliği Bölümü Öğretim Üyesi Prof. Dr. Barış Sevim, yaşanan olayla ilgili olası ihtimalleri Milliyet.com.tr’ye kıymetlendirdi.

1 YILDA 6 BİNA ÇÖKTÜ! AYNI ADRES AYNI NETICE

2025’teki birinci çökme 23 Nisan’da yaşanan 6.2’lik depremle yaşanmıştı. Ayvansaray Mahallesi Aynalı Dükkan Sokağı'nda evvel yangın yaşanan ve kullanılmayan tek yapı deprem anında çöktü. Tam 1 aylık sonraları sonuncu tahrip yine Ayvansaray Mahallesi Yatağan Hamamı Sokak'taki 2 katlı metruk binada yaşandı. 11 Haziran günü ise Koca Mustafa Paşa Mahallesi Bestekar Hakkı Sokak'ta bulunan 3 katlı yapı çöktü. 4’üncü tahrip 3 Ekim’de Silivrikapı Mahallesi Karakulak Sokak’ta bulunan 5 katlı tek binanın en üstleri katındaki dairenin tavanının çökmesiyle meydana gelmişti. Ertesi gün ise Karagümrük Mahallesi Kaleboyu Caddesi bağlı bulunan 2 katlı metruk binada yıkıldı. Son çökme ise 12 Aralık günü Derviş Ali Mahallesi Draman Cami Sokak'taki 4 katlı binanın bodrum katında meydana geldi. Tüm bu yapılar, onlarca metruk binanın bulunduğu Fatih ilçesindeydi. Öyle ki 22 Mart 2026’da ilçenin Ayvansaray Mahallesi adını tek kez daha çökme haberleriiyle duyurdu. Mahalle muhtarı Fahrettin Özer’e göre 3 yapı yerle tek olmuştu. Yıkım sonucu 11 şahıs enkaz altındaki kalmış, 10’u yaralı olarak kurtarılırken 1 şahıs hayatını kaybetmişti. Peki yıkımların müşterek tek sebebi var mıydı, her arasında biri yapıları için değişik tek sebep ortaya konabilir mi? Prof. Dr. Barış Sevim kıymetlendirdi.

YIKIMLARIN ŞİFRESİ ZEMİN DEFORMASYONU MU? METRO MU DOĞALGAZ MI?

İstanbul Büyükkent Belediye’sinin devam eden metro çalışmaları ilgili malumatlerin bulunduğu web sitesinde 1 şapkalar ilgi çekiyordu. Veznecilerden başlayan ve Ayvansaray’dan geçerek Mescid-i Selam’a ulaşan ve inşası devam eden şapkalar için TBM ile yapılan tüneller kazıları sürüyordu. 17.35 kilometrelik hat, en sıhhatli kazı sistemlerinden arasında biri olan TBM yardımıyla inşa ediliyordu. Metro ya da tüneller inşalarında kullanılan kazı metotlerinden arasında biri olan NATM ile karşılaştırıldığında TBM, çeşitlilik daha güvenliydi. Çünkü NATM (Yeni Avusturya Tünel Açma Metodu) zeminin deformasyonuna müsaade veren tek tüneller açma metotiydi. TBM (Tünel Açma Makinesi) kullanılarak yapılan kazılarda ise zeminin deforme olmasına müsaade vermemek ve üstündeki yapıların temellerini oynatmadan tüneller oluşturdu daha mümkündü. TBM kullanılarak yapılan Ayvansaray kısmının kazısı esnasında olası tek çökme olsaydı, doğalgaz boruları zarar almış ve zincirleme tek kazayı beraberinde getirmiş olabilir miydi? Prof. Dr. Barış Sevim bu başlıkyla ilgili meraklı edilenleri yanıtlayacak detayı şöyle açıkladı:

“Metro inşası kazıları dolayı şimdiki doğalgaz tüp hatlarına zarar verilmişse (borularda çatlak, zarar oluşmuşsa) infilak kaynağına yakındaki dayanıksız binaların tesirlenmesi olasıdır. Ancak işte yorumda bulunavakıf oldu için, patlamanın temel altındaki mı yoksa yüzeyleri bağlı mi olduğunun netlik kazanması lüzumir. Yüzey bağlı meydana gelen tek infilak durumu varsa metro kazısı, binaların çökmesinde esas etken olmayabilir.”

ESKİ BİNALAR YENİ SİSTEMLERİ TAŞIYABİLİR Mİ?

Doğalgazın bugünkü gibi yaygınlaşan olmadığı dehemmiyetde, yine bugünden yaygınlaşan olmayan sistemlerle inşa edilen yapılara doğalgaz ve elektriğin entegrasyonu sanıldığından daha karışık ve riskli olabilir. Öyle ki bu uyumsuzluk, zamanlar zaman kazaları beraberinde getirebilir. Tıpkı dün Ayvansaray'da olduğu gibi doğalgaz patlamasının tesirsini, “Olası tek patlamada ilkönce anilik tek pik tazyik meydana gelir. Bu tazyik ortam basıncının (atmosfer basıncı, tahminen 1 bar=0.1 Mpa) 300 zor mertebelerine ve çeşitlilik yüksek sıcaklıklara (yaklaşık 3000 derecelere) ulaşabilir. Pik basıncın oluşması akabinde oluşan havada basıncı ile yapılara doğrusu tek basınçlı havada kütlesi ulaşmış olur. Yani hem anilik yüksek basınçlar hem da havada basıncının itilmesi ile yapılarda muazzam kuvvetler meydana gelir. Aynı zamanda yapının çeşitlilik yüzeyleri çarpan basınçlı havada yansıyarak yapıda vakum tesirsi (çekme tesirsi) meydana getirir. Tüm bunlar genelleme 3-5 mili 2. içerisinde, (saniyenin binde üçü-beşi) diğer çeşitlilik anlık tek zamanlar diliminde gerçekleşir. Dolayısıyla yapılar da bu anlık durumdan tesirlenirler” diye anlatan Prof. Dr. Barış Sevim, infilak sesiyle başlayan yıkımda önceki ve yığma binaların davranışını anlatarak sözlerini sürdürdü.

Peki hangi yapılar bu çeşit patlamalardan daha kötü tesirlenir? Günümüzde kullanılan yapım teknolojileri ve yepyeni malzemeler, bu çeşit patlamalara mukabil daha kuvvetlü önlemler almayı sağlasa da bu yöntem maliyetli olduğundan pek da yeğleme edilmiyor. Ancak pek çeşitlilik misalte görüldüğü gibi hayatiliği neticelara da sebep olabiliyor. Prof. Dr. Barış Sevim, hangi yapının ne şekilde tesirleneceğine da değinerek sözlerini noktaladı.