GLP-1 İlaçları ve Bağımlılıkla Mücadelede Beklenmedik Etkiler

Yaklaşık üç-dört yıl önce, Missouri’deki VA Saint Louis Sağlık Sistemi’nde nefrolog olarak çalışan Ziyad Al-Aly, GLP-1 sınıfı yepyeni kilo kaybı ilaçlarını kullanan bazı hastalarında ilgi çekici tek değişiklik ayrım etti. Hastalar, iştahlarını kaybettiklerini belirtiyor, yalınce yemek değil, alkol ve sigara gibi bağımlılık yapıcı maddelerden da uzaklaştıklarını bildiriyordu.

Son yıllarda yapılan araştırmalar, Ozempic ve Wegovy gibi GLP-1 ilaçlarının alkol isteğini eksiltmek ve alkol, esrar ve nikotin ile ilişkili maddeler kullanım bozuklukları riskini düşürmekle bağlantılı olduğunu gösteriyor. Hayvan çalışmaları da GLP-1 saha maymunların gönüllü olarak dahaaz alkol tükettiğini ortaya koyuyor.

Al-Aly ve ekibinin yepyeni çalışması, bağımlılık üzerindeki tesirlerin daha geniş içeriklı olabileceğini gösteriyor. Tip 2 diyabet tedavisi gören GLP-1 kullanıcılarının bağımlılık geliştirme olasılığı daha düşük bulunurken, hali hazırda maddeler kullanımı bozukluğu olanlarda aşırı doz riski yüzde 39, bağımlılıkla ilişkili ölüm riski ise yarı yarıya azaldı. Bu tesirler yalınce alkol ya da sigara ile sınırlı kalmayıp, çeşitli bağımlılık yapıcı maddeleri kapsıyor.

GLP-1 İlaçlarının Mekanizması ve Kullanımı

Glukagon benzeri peptid-1 reseptör agonistleri (GLP-1), yeme sırasında vücutta üretilen GLP-1 hormonunu taklit eder. Bu hormon insülin üretimini uyarır, kan şekeri düşer ve beyin iştahı azalır. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA), 2005 yılında bu ilaçları diyabet tedavisi için onayladı. Semaglutide gibi daha yepyeni formlar daha seyrek enjeksiyon lüzumtirir ve 2021’de kilo kaybı için da FDA onayı aldı. 2025 sonu itibarıyla Amerikalı yetişkinlerin yaklaşık yüzde 12’si GLP-1 kullanıyordu.

Klinik gözlemler ve araştırmalar, GLP-1 kullanımının bağımlılık davranışlarını azaltabileceğini gösteriyor. Al-Aly’nin ekibi, 606.000’den fazla diyabetli gazinin sağlık kayıtlarını çözümleme etti ve GLP-1 kullananların hiç tek maddeler kullanım bozukluğu geliştirme olasılığının, SGLT-2 inhibitörü kullananlara kıyasla yüzde 14 daha düşük olduğunu buldu.

Bağımlılıkta Önleyici ve Tedavi Edici Etkiler

Hali hazırda maddeler kullanımı bozukluğu olan kişilerde GLP-1, aşırı doz riskini yüzde 39, bağımlılıkla ilişkili ivedi servis başvurularını yüzde 31, bağımlılıkla ilişkili hastaneye yatışları yüzde 26 ve intiharlar düşüncesi ya da girişimlerini yüzde 25 azaltıyor. Bağımlılıkla ilişkili ölümler ise yarı yarıya düşüyor. Genel olarak, ilaçlar her arasında biri 1.000 kişide 20 kadar zararlı olayı önleyebiliyor.

Stanford Üniversitesi’nden bağımlılık uzmanı Anna Lembke, GLP-1’lerin bazı insanlar için iştahı yaygınlaşan olarak denetim altına alarak bağımlılık davranışlarını azaltmada çok tesirli olduğunu belirtiyor.

Beyindeki Bağımlılık Mekanizmalarının Anlaşılması

Hayvan çalışmalarına göre GLP-1 reseptörleri, ödül işleme, tokluk ve dürtü kontrolü ile ilişkili beyin bölgelerinde yoğun bulunuyor. İnsanlarda bu mekanizmalar henüz kesinlikle incelenmemiş olsa da, GLP-1 saha kişiler “yemek gürültüsünün” azaldığını bildiriyor. Al-Aly, ilaçların “madde gürültüsünü” da azaltabileceğini öne sürüyor.

Bu mekanizmalar, depresyonun hafiflemesi ve nefis hâlinin iyileşmesi gibi ilave yararları da açıklayabilir. Araştırmacılar, GLP-1 ilaçlarının kumar ya da sekse davranış gibi davranışsal bağımlılıklarda da gizilgüç yararlarını inceliyor.

Gelecekte Bağımlılık Tedavisi

GLP-1 ilaçlarının bağımlılık için birinci basamak tedavisi olarak kullanılması henüz erken. İlacın bırakılması ya da relaps riskinin değerlendirilmesi gibi bilinmeyenler bulunuyor. Al-Aly, diyabet hastalarının tedavisinde maddeler kullanımı riskini da göz önünde bulunduruyor.

Lembke, taraf tesirler ya da diğer negatif sonuçlar olabileceğini belirterek titiz olunmasını öneriyor. Yine da daha önce denenmiş tedaviler başarısız olduysa, GLP-1 agonistleri bağımlılıkla mücadelede denenebilir.

GLP-1, bağımlılık tedavisinde sunduğu çok yönlü gizilgüç ile hem şimdiki bağımlılıkların denetim altına alınmasında hem da yepyeni bağımlılıkların oluşmasını önlemede önemli tek araç olarak öne çıkıyor.

Araştırmalar, bu ilaçların alkol, nikotin, uyuşturucu ve bile bazı davranışsal bağımlılıklar üzerinde bile tesirli olabileceğini gösteriyor; bu da gelenekselliği bağımlılık tedavilerinin genelleme maddeye özgü olmasına kıyasla çok daha geniş içeriklı tek yaklaşım sunuyor.

Bununla birlikte, uzmanlar GLP-1 ilaçlarının herkeste aynı tesiryi göstermediğini ve olası taraf tesirlerin dikkatle izlenmesi lüzumtiğini belirtiyor. İlacın kesilmesi ya da uzunluğu süreli kullanım sonrası oluşabilecek relaps riskleri gibi bilinmeyenler da mevcut.

Yine da şimdiki bulgular, bağımlılık tedavisinde ihtilal niteliğinde tek bakışaçısı sunuyor: Beyindeki ödül, dürtü kontrolü ve iştah mekanizmalarını hedefleri saha GLP-1, bağımlılığın biyolojik temellerini manaamıza ve gelecekte daha içeriklı, tesirli tedavisi stratejileri geliştirmemize olanak sağlayabilir.

Önümüzdeki yıllarda yapılacak daha geniş çaplı muayenehane çalışmalar, GLP-1 agonistlerinin bağımlılık tedavisindeki yerini netleştirecek ve olasılıkla da bağımlılıkla mücadelede uzunluğu süredir eksikliği hissedilen yepyeni tek dönemi başlatacak.

Derleyen: Damla Şayan