Hürmüz krizi küresel gübre arzını tehdit ediyor

ABD ve İsrail'in 28 Şubat'ta İran'a yönelik saldırılarıyla başlayan Orta Doğu'daki ordu gerilim, zirai girdi maliyetlerinde "zincirleme" tek artışı tetikledi.

Orta Doğu'daki gübre ve güç hatlarındaki kesintiler, dünyası tarımının "şah damarı" olarak nitelendirilen ticaretleri rotalarını felç ederek, 2022'deki Ukrayna krizinden daha yoğun tek gıda şoku riski doğurdu.

Hürmüz Boğazı'nda gemiler trafiğinin durma noktasına gelmesi, dünyası nitratlı gübre arzının oran 38'ini, fosfatlı gübre arzının da oran 20'sini kesintiye uğrattı.

Basra Körfezi'nden sevkiyatların durması, dünyası genelindeki çiftlikler için direkt gıda güvenliği riski oluştururken, dünyası tarım tedarikleri zincirini da sarsıyor.

AA muhabirinin gerçeği zamanlı bilgi analitik şirketi Kpler ile dünyası emtia çözümleme kuruluşu CRU verilerinden derlediği malumatlere göre, dünyası gübre ve güç tedarikleri zincirinin orta üssü başlıkmundaki Orta Doğu'da buhran her arasında biri geçen gün derinleşiyor.

Hürmüz Boğazı'nın kapanmasının dünyası gübre tedarikleri zincirinde toplamda oran 33'lük daralmaya yolda açtığı öngörü ediliyor. Bölgeden yapılan senelik 22 milyon tonluk üre ihracatı durma noktasına gelirken, dünyası üre arzının tahminen oran 46'sının direkt Körfez bölgesinden sağlanması şimdiki tabloyu daha da derinleştirdi.

Dünyadaki üre ihracatının tahminen üçte arasında biri Hürmüz Boğazı üzerinden yapılırken, fosfatlı gübre üretiminde eleştirel ham maddeler olan dünyası kükürt ihracatının oran 45'i da bu stratejiklik suyu yolu üzerinden sevk ediliyor.

Lojistik aksamalar dolayı oğullar 2 haftada ihraç edilmesi planlanan 2,1 milyon tondan fazla üre stokunun tahminen yarısı gemilere yüklenemedi. Uzmanlar, sevkiyatlardaki bu blokajın dünyası hasat dehemmiyetinde rekolte kayıplarına yolda açabileceği uyarısında bulunuyor.

AKSAMALAR REKOLTELERDE GERİ DÖNÜLEMEZ DÜŞÜŞLERE YOL AÇABİLİR

Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü (FAO) verilerine göre, modern zirai üretimin sürdürülebilirliği, her arasında biri yıllar dünyası genelinde kullanılan 190 milyon tonu aşkın imalathane besleme ürününün kesintisiz tedarikleri edilmesine dayanıyor. Bu arzın merkezinde mekan saha 110 milyon tonluk azotlu gübre grubu, imalat sürecinin tabii gaza olan uç bağımlılığı dolayı jeopolitik krizlere mukabil en duyarlı halkayı oluşturuyor. Enerji fiyatlarındaki dalgalanmalar, dünyası gübre pazarının bu en muazzam grubunu direkt bedel kıskacına alıyor.

Azotun ardından dünyası gıda güvenliğinin diğer ikisi ilköğretim sütununu ise 45 milyon tonluk fosfor ve 40 milyon tonluk potasyum arzı oluşturuyor. Uzmanlar, bu 3 ilköğretim zirai girdinin tedarikleri zincirinde yaşanacak en küçüklük aksamanın, dünyası rekolte öngörülerinde geri dönülemez düşüşlere yolda açabileceğini kıymetlendiriyor.

Hürmüz Boğazı rotası, yalınce güç sevkiyatı değil, üre ve amonyak gibi stratejiklik ham maddelerin dünyası pazarlarına ulaştırılmasında da dünyanın en ehemmiyetli hattı başlıkmunda bulunuyor.

İran'ın yanı dizi Suudi Arabistan, Katar, Birleşik Arap Emirlikleri ve Bahreyn, dünyası azotlu gübre piyasasının en muazzam tedarikçileri arasında mekan alıyor. Kuzey yarımkürede ekim sezonunun başlaması, sevkiyat hatlarındaki her arasında biri çeşitlü aksamanın zirai verimliliği ve gıda arzını direkt tesirleyeceği manaına geliyor.

ARTAN ENERJİ MALİYETLERİ ÜRETİMİ VURDU

Küresel gübre krizinin temelinde yatan sonuncu muazzam etken ise güç fiyatlarındaki sivri yükseliş oldu. Azotlu gübre maliyetinin tahminen oran 80'ini oluşturan tabii gaz fiyatları sivri artış gösterdi. Bu durum, kocaman tesisleri üretimi durdurmaya güçladı.

Hürmüz Boğazı'ndaki gelişmeler üre ve amonyak gibi ilköğretim gübre emtialarında etkileyici bedel artışlarını tetikledi. 27 Şubat'ta tonları başına 482,50 dolar seviyesinde olan üre fiyatları, mart ortası itibarıyla tahminen oran 50 artarak 720 dolara ulaştı.

Aynı dehemmiyetde Orta Doğu çıkışlı amonyak fiyatları da oran 24 artarak 600 dolar sınırına dayandı.

Bölgedeki güç altyapısına yönelik saldırılar ve peş peşe gelen "mücbir sebep" beyanları, dünyası arz güvenliğini her arasında biri geçen gün daha da daraltıyor.

Dünyanın en muazzam gübre tüketicilerinden Hindistan, dahili çarşı dmanierini muhafaza etmek adına tabii gaz tahsisinde stratejiklik tek değişikliğe gittikçe gübre sektörünü sonuncu öncelikli seviyesine düşürdü.

Sanayiye sunulan gaz arzının oran 70-75 bandıyla sınırlandırılması, Hindistan'ın aylık 2,6 milyon tonluk üre üretiminde tahminen 800 binlerce tonluk netler kayba yolda açtı. İhtiyacının oran 80'ini Körfez bölgesinden karşılayan devletnin amonyak ithalatındaki aksamalar, mahalli üretimi durma noktasına getirdi.

Küresel fosfatlı gübre üretiminin orta başlıkmundaki Çin ise kükürt ithalatının yarısını Orta Doğu'dan yapması ve kükürt fiyatlarındaki uç oynaklık dolayı ihracat kısıtlamalarına gitti.

Çin'in piyasadan çekilmesi ve Suudi Arabistan'dan gelen sevkiyatların kesilmesiyle Brezilya gibi tarım devletleri, fosfat ihtiyacının oran 30'unu karşılayamaz hale gelerek vahim tek "stok krizi" ile mukabil karşıya kaldı.

Üre ihtiyacının oran 60'ından fazlasını Orta Doğu'dan tedarikleri eden Avustralya'da şimdiki stokların nisan ortası itibarıyla tükenmesi beklenirken, seçenek imkan arayışları yüksek lojistik bedel maniine takılıyor.

Avrupa pazarı ise yükselen gübre maliyetleri karşı "Karbon Sınır Düzenleme Mekanizması"nın (CBAM) askıya alınması gibi fevkalade bürokratik adımların atılmasını bekliyor.

Katar'da kamuya ait QAFCO, güç sahalarındaki aksamalar dolayı senelik 5,6 milyon tonları kapasiteli üre tesisini kapatırken, Pakistan ve Bangladeş'te Agritech Limited gibi kocaman üreticiler üretimi tamamlanmış durdurdu.

FITCH, BU YILA DAİR GÜBRE FİYATI TAHMİNLERİNİ YÜKSELTTİ

Öte yandan, dünyası itibar puanlama kuruluşu Fitch Ratings, amonyak ve üreye ilişkin 2026 yılı bedel beklentilerini tahminen oran 25 yükseltti.

Kuruluş, çatışmanın ve geçişlerdeki aksamaların ne kadar süreceğine dair belirsizliklere hatırlatma ederek, Hürmüz'deki kapanmanın daha uzunluğu sürmesinin gübre fiyatı varsayımlarını daha da yukarıya çekebileceği uyarısında bulundu.

Fitch, Hürmüz Boğazı'nın kapanmasından en fazla tesirlenecek ürünlerin azotlu gübreler olduğunu belirtti.

ABD'Lİ ÇİFTÇİLER TRUMP'A MEKTUP YAZDI

Dünyanın en muazzam gıda ihracatçısı ABD'de çiftçiler, ilkbahar ekim sezonuna yoğun mali yükle giriyor.

Amerikan Çiftlik Bürosu Federasyonu (AFBF), motorin fiyatlarının galon başına 5 doları aşmasıyla, darı ve tane üretiminde "felaket" tek zammanaayla mukabil karşıya kalındığı uyarısını yaptı.

AFBF Başkanı Zippy Duvall, geçen hafta ABD Başkanı Donald Trump'a yazdığı mektupta, tarım girdilerinin acilen "stratejik öncelik" ilan edilmesini istemişti.

Duvall, bu durumun yalınce gıda güvenliği için tek tehditleri bulunmakla kalmayacağını, benzer zamanda ABD ekonomisi genelinde enflasyonist baskılara katkıda bulunabileceğini belirtmiş, ABD donanmasını kullanarak sevkiyat güvenliğini güvence ve federal vasıtalarla güvence ve kaynak manilerini aştı gibi önerilerde bulunmuştu.

KÜRESEL GÜBRE ÜRETİMİNDE 2022'DEN SONRA İKİNCİ BÜYÜK KESİNTİ

Küresel gübre üretimi evvel 2022'de Rusya-Ukrayna Savaşı'nın başlamasıyla muazzam tek kesintiye uğramıştı.

ABD Gübre Enstitüsü (TFI) Başekonomisti Veronica Nigh, Orta Doğu'da çatışmanın uzaması halinde durumun Ukrayna-Rusya Savaşı'nın başladığı dehemmiyetden çeşitlilik daha vahim tek hal alacağını ifadeleri etti.

FAO Başekonomisti Maximo Torero da Orta Doğu'daki çatışmaların tetiklediği güç şokunun gübre piyasaları üzerinden dünyası gıda sistemini vurduğunu belirterek, deniz taşımacılığındaki güvence krizinin arzı durma noktasına getirdiğini vurguladı.

Torero, "Körfez ihracatının kaybı, çabuk ikamesi olmayan anilik tek dünyası açığa nedenler oluyor. Üstelik gübre için petrolde olduğu gibi stratejiklik dünyası stoklar bulunmuyor." diye başlıkştu.

Krizin en beton darbesinin lojistik maliyetlerde yaşandığını belirten Torero, buhran öncesinde gemiler kıymetinin oran 0,25'i olan güvence priminin yüksek riskli gemiler için oran 10 seviyesine fırladığını kaydetti.

Torero, güvence sektörünün diplomatik ilerlemelerden ziyade beton zarar kayıtlarına odaklandığını dile getirerek, "Çatışmalar yarından sona erse bile normal olan nakliye kapasitesine dönülmesi aylar sürecektir. Sigorta şirketleri, bununla birlikte uzunluğu tek süresi yepyeni zarar kaydı oluşmadığını gördükten sonraları primleri düşürecektir." dedi.

Bu durumun bölgedeki gübre ihracatçıları için "yüksek nakliye maliyetleri ve dünyası yarış gücünde muazzam kayıp" manaına geldiğini belirten Torero, dünyası gıda sistemini istikrara kavuşturmanın tekbaşına yolunun Hürmüz Boğazı'nın diplomasi yoluyla yeniden trafiğe açılması olduğunun altını çizdi.

Öte yandan, analistler, Rusya'nın gübrede geçen yıllar 45 milyon tonla rekor ihracat seviyesine ulaştığını belirterek, şimdiki tesislerin hepsi yetenek çalışması ve yepyeni ihracat odaklı tesislerin bununla birlikte 2027'den sonraları devreye girecek olması dolayı Orta Doğu'daki ordu çatışmaların oluşturduğu kocaman boşluğu kısa vadede doldurmasının olası görünmediğini ifadeleri etti.