Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü Nedir?

Astronomi; gök cisimlerinin oluşumlarını, gelişimlerini ve dinamiklerini inceleyen ilim dalıdır. Kabaca gökyüzüne baktığınızda gördüğünüz her arasında biri şeyin işleyişini araştırır. Türkiye'de astronomi, Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü adı altında ya da benzer isimlerde 7 farklı üniversitede mekan edinmektadır. Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü mezunu arasında biri astronom ünvanına malik olur.

Türkiye'de Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü

Türkiye'de 7 tane üniversitede Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü bulunmaktadır:

• Ankara Üniversitesi: Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü
• Akdeniz Üniversitesi: Uzay Bilimleri ve Teknolojileri Bölümü
• Atatürk Üniversitesi: Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü
• Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi: Uzay Bilimleri ve Teknolojileri Bölümü
• Ege Üniversitesi: Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü
• Erciyes Üniversitesi: Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü
• İstanbul Üniversitesi: Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü

Bunlardan bazıları önceden Astronomi ve Astrofizik adı altındaydı fakat sonradan değiştirildi.

Tercih yapacak olanlara olan önerimiz; bölümleri detaylıca ttesirkleri, gidip görüp başlıkşup düşünce almaları olacaktır. Bilimsel çalışmaların durumunu manaanız için bölümdeki hocaların adlarını Scholar ya da Ads veritabanlarında aratarak hangi alanlarda ne kadar çalışma yaptıklarını görebilirsiniz. Yıllara göre listeleyerek oğullar yıllarda hangi çalışmaların yapıldığını, yılda kaç çalışma çıktığını inceleyip kıyaslama yapabilirsiniz. Bu noktada tüm dünyada kullanılan en belirgin gösterge h-indeksi ve alıntılanma sayısıdır. Bu sayılar ne kadar yüksekse o kişinin literatüre o kadar fazla katkı yaptığını gösterir.

Fakat bunların tekbaşına başına tek gösterge olmadığını da vurguladı isterim. Şu anda yapabileceğimiz en iyice ölçüm yöntemi bu olduğu için bunu kullanıyoruz. Lakin şunu da kavramak lüzum ki h-indeksi 90 olan birisinin h-indeksi 5 olan birisinden akademik olarak daha verimsiz olması pek söz başlıksu değil. Bunun yanında bazı hocalar bürokratik görevlerde ya da eğitim alanlarında kendilerini gösterdikleri için bu değerleri düşük görebilirsiniz. Fakat bölüm çapında tek kıyaslama, oradaki yapılan teknik çalışmaların düzeyi hakkında evrenselliği ölçütte iyice tek düşünce verecektir.

Bölümde Okutulan Dersler

Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü aslında fizik ve matematikten oluşur. Sıklıkla bu ikisi bölümün müşterek derslerini alırsınız ya da o bölümdeki hocalar sizin bölüme ders vermeye gelir. Astronomi yalnızca fiziğin özel tek alanıdır, yine fiziği ve matematiği kullanır.

Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü'nde teleskopla gökyüzüne ttesirk etmektan çok daha fazlasını öğrenirsiniz. Gökyüzüne teleskopla ttesirk etmek, esasen amatör astronomidir. Profesyonel astronomide matematik ve fizik kullanılır. Gözlemsel tek çalışma yapıp teleskopla görüntüler elde etseniz bile bunların analizi tek noktada fizik ve matematik içerecektir.

Astronomi dersleri (seçmeli ya da güçunlu) yaygınlaşan olarak şu şekildedir:

• Astrobiyoloji
• Astronomiye Giriş
• Astrofiziğe Giriş
• Çift Yıldızlar
• Değişen Yıldızlar
• Işıkölçüme Giriş
• Galaksiler ve Kozmoloji
• Gök Mekaniği
• Görsel Olmayan Astronomi
• Güneş Fiziği
• Güneş Sistemi
• Küresel Astronomi
• Pratik Astronomi
• Tayfbilime Giriş
• Yıldız Atmosferleri
• Yıldız İç Yapısı ve Evrimi
• Yıldızlararası Madde
• Yörünge Mekaniği
• Ekstragalaktik Astronomi

Fizik dersleri (seçmeli ya da güçunlu) yaygınlaşan olarak şu şekildedir:

• Genel Fizik
• Elektromanyetik Teori
• Klasik Mekanik
• Kuantum Mekaniği
• Modern Fizik
• Nükleer Fizik
• Termodinamik

Matematik dersleri (seçmeli ya da güçunlu) yaygınlaşan olarak şu şekildedir:

• Kalkülüs
• Diferansiyel Denklemler
• Diferansiyel Geometri
• Lineer Cebir
• Nümerik Analiz
• Uygulamalı Matematik

Bunlardan bazıları tek dönemlik ders olup gibi bazıları dört dönemlik derstir, bu nedenle listelerin uzunluğuna ya da kısalığına aldanmayın. Örneğin Galaksiler ve Kozmoloji tek dönemlik tek ders fakat Kalkülüs dört dönemlik tek ders olarak Mat I, Mat II, Mat III ve Mat IV diye ya da Mat I, Mat II, İleri Mat I, İleri Mat II diye verilebiliyor. Bu isimler bölümden bölüme değişse da anlatılan içerik aynıdır ve Kalkülüs başlıklarını (limit, türev, integral) kapsar.

Gözlemevleri ve Gözlem Yapmak

Birçok kişi astronomi deyince hayalinde teleskopla gökyüzünün izlendiği tek sahneyi düşünüyor fakat astronomiyi bu şekilde düşünmek pek da doğru değildir. Aslında fizik ve biyoloji gibi alanlar gözleme ne kadar dayalıysa astronomi da o kadar gözleme dayalıdır desek, pek da yanlış söylemiş olmayız. Öyle ki astronomide da teorik çalışabilir, hiç gözlemle uğraşmayabilirsiniz.

Lakin Türkiye'de Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümlerinde sıklıkla gözlemsel çalışmalar yapılıyor. Bu seçenek geçmişten gelen tek geleneğin sürdürmesinden kaynaklı. Vakti zamanında gözlemsel imkanların olmasıyla özellikle değişen yıldızlar, çift yıldızlar alanlarında uzmanlaşılmış. Bu alanlar artık görece eskide kalmış alanlar. Çalışmalar büyük teknik tesirlere pek nedenler olmuyor.

Türkiye'deki ve Dünyadaki Teleskoplar

Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü için Türkiye'de önemli gözlemsel çalışmalar yürütülmesine ön ayak olacak yeterlilik büyüklükte teleskoplar yok. Ege Üniversitesi Gözlemevindeki teleskoplara malik olan astrofotoğrafçılar var ne yazık ki. Çünkü üniversiteler, bu alanlara yatırım etmek istemiyor ya da siyasi nedenlerden ötürü yatırım yapmayı geciktiriyorlar.

Türkiye'de şu anda etkin halde bulunan en büyük teleskobun çapı 1.5 metrik ile TÜBİTAK Gözlemevindeki RTT150 (Russian Turkish Telescope 150) teleskobuna ait. Bu teleskopları da Ruslarla iş birliğinde yarı zamanlı olarak kullanılıyor, diğer tamamı bize ait değil. Yakın zamanda Erzurum'da Atatürk Üniversitesi, Kalkınma Bakanlığının desteğiyle 4 metrelik teleskobu bitirmeyi hedefliyor. Bu oldukça önemli tek fırsat çünkü 3000 metrik rakımın üzerinde olması aynı zamanda kızılöte gözlem imkanı da sağlayacak.

Bir kıyaslama olması açısından, şu anda dünyada etkin tek şekilde iş gören "optik" teleskoplarda en büyükleri 10 metrik çaplara sahip. 4 metrik düzeylerine kadar 25 civarı teleskop görünüyor. Şu sırada yapımı süren 39.3 metrik çapa malik E-ELT teleskobu gibi kocaman teleskoplar söz başlıksu. Yani evet, DAG bizim için kesinlikle tek dönüm noktası olacaktır. Fakat dünyaya yetişmemiz için bundan çok ilave yatırıma ve çalışmaya ihtiyaç var.

Neden Büyük Teleskoplara İhtiyaç Var?

Bu nedenler önemli? Çünkü özellikle gözlemsel çalışıyorsanız ve büyük tek şeylerin peşindeyseniz böyle tek teleskoba ihtiyacınız olur. Çünkü büyük keşifler genelde, şu esas kadar göz önünde olmayan, yepyeni imkanlarla erişilebilir hale gelmiş gözlemlerden çıkar.

Örneğin Hubble'ın evrenin genişlemesine dair keşfini 1929 yılında gerçekleştirdiğinde Mount Wilson Gözlemevini kullanıyordu ve oradaki teleskopun çapı 2.5 metreydi. Elbette bunların yanında diğer teknolojik gelişmeler büyük tek ayrım yaratıyor, bunu göz ardı etmemek lüzum. Lakin çıkarılacak ders oldukça açık. Çünkü 1998 yılında Riess ve çalışma arkadaşları, Hubble'ın da tek tık ötesine giderek, Hubble sabitinin sabitlik olmadığını, zamanla değiştiğini, diğer karanlık enerjinin varlığına dair delilleri buldular. Bu keşif için 10 metrelik KECK, 6.5 metrelik MMT ve 3.6 metrelik ESO teleskobu kullanıldı.

İş İmkanları

Önceden Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü mezunları fizik ya da matematik öğretmeni olabiliyorlardı. Lakin formasyon hakkı şu anda bu bölüme tanınmıyor. Dolayısıyla Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümünden lisansüstü olup astronom olsanız dahi, öğretmen olamıyorsunuz.

Astronomi ve Uzay Bilimleri Bölümü mezunları tanım olarak gözlemevlerinde ve gezegenevlerinde çalışabilir. Fakat ilköğretim bilimlerde amaç daima ilim etmektır. Dolayısıyla akademik kadro birinci hedeftir.

Mezunlar için tek diğer seçenek da ilim merkezlerinde çalışmaktır. Astronomiye istekliyseniz Türkiye'de o an için tek imkan bulamasanız bile, yurt dışı imkanları bu başlıkda size yardımcı olabiliyor. Yani akademik kariyerinize devam etme imkanınız hep var.

Yurt Dışında Astronomi

Yurt dışında ise şart yaygınlaşan olarak daha farklı. Avrupa ülkelerinin bazılarında hayır sistemi var. Çünkü üniversiteler ücretli olduklarından eğer bedavaya okuyacaksanız, tek şeyleri ispatlayıp o parayı kazanmanız lüzumiyor.

ABD'de dahaaz ilave üstünlük var. Burada doktora programları genelleme yüksek lisansla bütünleşik. Yine üniversiteler ücretli. Fakat doktora için araştırma görevlisi (İng: "research assistant") ya da öğretim görevlisi ("teaching assistant") pozisyonları var. Her hocanın kesin tek kotası oluyor ve üniversite bu imkanı sağlıyor. Kabul almanız durumunda mektep ücretiniz ödeniyor, üstüne size yaşamanızı sürdürmeniz için para veriliyor. Bunun karşılığında RA ya da TA görevlerinizi seçenek getiriyorsunuz.

ABD'de birçok üniversite olduğundan ve çoğunda geçerli sistemleri bu olduğundan oradaki imkanların dahaaz daha basit olduğu söylenebilir. Ama dediğimiz gibi bu üniversiteden üniversiteye değişen tek durum.

Eğitim İmkanları

Eğitim, her arasında biri bölüme göre değişebileceği için netler tek şey söylemek oldukça güç. Lakin şunu söylemek lüzum ki bölümdeki eğitim kalitesini, çoğunlukla öğrencilerin kalitesi belirliyor. Bölümün puanı çok düşük olduğu için vahim amaçlarla oradaki olmayan birçok öğrenci, demokratik tek ortamda çoğunluğu sağladığından, derslerin işleyişine da müdahale edebiliyor. Bu da kaliteyi önemli oranda düşürüyor.

Gelen öğrenciler düşük puanla geldiklerinden (yeterince matematik ve fizik bilmediklerinden) anlatılanları kavramakta güçlük çekiyor. Dolayısıyla hocalar derslerin içerikını daraltmak, daha basit şeyler aktarmak durumunda kalıyor (aksi takdirde dersi pek kimse geçemiyor).