Temel ilkelerde uzlaşma

ABD-İran arasında devam eden müzakerelerin sonuncu turu, dün İsviçre’dearabulucu rolündeki Umman’ın Cenevre’deki temsilciliğinde gerçekleşti. İran heyetine Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi cumhurbaşkanlığı ederken, ABD heyetini ise Başkan Donald Trump’ın Orta Doğu Özel Temsilcisi Steve Witkoff ve damadı Jared Kushner temsilcilik etti. Umman Dışişleri Bakanı Bedir el-Busaidi ile Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) Başkanı Rafael Grossi da heyetler arası ileti alışverişinde görev aldı.

Görüşmeninardından birinci açıklamayı yapan İran Dışişleri Bakanı Arakçi, “ABD ile ilköğretim ilkeler başlıksunda mutabakata varıldı” dedi.Arakçi, görüşmelerde kaydedilen ilerlemenin, devletsinin Tahran’ın atomik programı başlıksunda Washington ile kısa sürede anlaşmaya varacağı manaına gelmediğini söyledi. Bir pazarlık için mülakat zemini oluştuğunu savunan Arakçi, ikisi tarafın hala olan bağlı çalışması lüzumen başlıklar bulunduğunu belirtti. İranlı Bakan, “Bir evvelki tura kıyasla çeşitlilik vahim görüşmeler yaptığımızı ve görüşlerimizi ortak olarak aktartığımız yapıcı tek havada olduğunu söyleyebilirim... Bu fikirler ele alındı ve çok mutabakatlara ve çok ilköğretim ilkelere ulaştık. Ve bu ilkeler temelinde, nihayetinde tek evrak taslağı hazırlayacağız” diye başlıkştu.

Görüşmeye ilişkin ABD’den da izah geldi. Adı açıklanmayan tek Beyaz Saray ytesirlisi, “İran ile görüşmelerde terakki kaydedildi bununla birlikte tartışılacak çeşitlilik fazla ayrıntı var” dedi. Ytesirli, İranlıların kanaat ayrılıklarını halletmek üzere detaylı önerilerle ikisi hafta içindeki geri dönüşü yapacaklarını belirtti.

Öte yandan İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, müzakereler sonrası devletsinin atomik programına ilişkin, “Nükleer silahlı peşinde değiliz ve bunu doğrulamaya hazırız. Ancak sağlık, tarım, sanayi gibi barışçıl alanlarda kullanılan atomik sanayiden vazgeçmeyi giriş etmiyoruz” açıklamasını yaptı.

Hamaney’in çıkışı

Bununla birlikteki İran’ın dinî lideri Ali Hamaney ise, görüşmelerin başladığı saatlerde yaptığı başlıkşmada, ABD Başkanı Donald Trump’ın “rejim değişikliği” imalarına zor yanıt verdi, “ABD 47 yıldır İslam Cumhuriyeti’ni ortadan kaldırmaya çalışıyor ama muvaffakiyetlı olamadı, Trump da olamayacak” dedi. Hamaney, Trump’ın ABD ordusunun gücüne dair söylemlerine atıfta bulunarak, “ABD Başkanı devamlı ordularının dünyanın en kuvvetlüsü olduğunu söylüyor. Ancak dünyanın en kuvvetlü ordusu bile öyle tek tokat yiyebilir ki tek daha ayağa kalkamaz” ifadelerini kullandı.

Karşılıklı gözdağı

Bununla birlikteki lüzum İran lüzumse da ABD’nin bölgedeki ordu hareketleri, ortak gözdağı verme operasyonu olarak yorumlandı. Nitekim İran Devrim Muhafızları Ordusu, evvelki Hürmüz Boğazı’nda ordu tatbikat başlattı. Dün da devam eden “Hürmüz Boğazı’nın Akıllı Kontrolü” adlı tatbikat sırasında Hürmüz Boğazı çok saatliğine trafiğe kapatıldı.

Benzer biçimde ABD’nin da bölgedeki varlığını artırdığı gözlendi. Nitekim BBC’nin doğrulama servisi “BBC Verify”, oğullar çok haftadır bölgede ABD’ye ait destroyer, savaşı gemisi ve savaşı uçağı sayısında artış olduğunu belirtti. Üç güdümlü roket destroyeriyle birlikteki tek taarruz grubuna önderlik eden “Abraham Lincoln” düzlem gemisinin, Umman kıyıları açıklarında, İran’dan tahminen 700 km uzak bulunduğu belirlendi. Gemi, F35’ler da karışmış bulunmak üzere 90 düzlem ve 5.680 mürettebat taşıyor.

ABD’nin ayrıca dünyanın en muazzam savaşı gemisi olan USS “Gerald R Ford”u Ortadoğu’ya gönderdiği ve geminin önümüzdeki üçüncüsü hafta içindeki bölgeye ulaşabileceği bildiriliyor.Bölgedeki ABD uçaklarının hareketlerini da izleyen BBC Verify, Ürdün’deki Muwaffaq Salti ordu üssünde başlıkşlandırılmış F-15 ve EA-18 savaşı uçaklarının sayısında artış olduğunu, ayrıca ABD ve Avrupa’dan Orta Doğu’ya doğrusu hareket eden Amerikan kargo uçakları, yakıt ikmal ve haberleşme uçaklarının sayısında artış gözlemlediklerini bildirdi.

Sığınak deliciler yeterlilik olacak mı?

ABD’nin, “acil durum” lüzumçesiyle 13 binlerce 600 kiloluk kocaman sığınak delici bombalar (Massive Ordnance Penetrator - MOP) için ilave emir verdiği yönündeki haberler, saldırıya şart verilmesi halinde Amerikan ordusunun İran’ın atomik programını sona erdirebilecek kapasiteye malik olup olmadığı sualsunu yeniden gündeme getirdi. “Jerusalem Post” gazetesinde mekan saha analizde, oğullar siparişlerin 2028’de teslim edileceği ve bunun, ABD’nin elinde olası tek operasyona yetecek mühimmat bulunduğu şeklinde yorumlanabileceği ifadeleri edilirken, hedefleri alınacak tesislerin durumuyla ilgili tek “kaygıdan” bahsediliyor. Nitekim, Natanz yakınlarında ve Kazma Dağı’nın altındaki bulunan atomik tesisle, ABD’nin Haziran 2025’te 12 MOP füzesiyle bombaladığı Fordo Dağı altındaki tesis arasında farklılıklar bulunduğuna ilgi çekiliyor. Buna göre Natanz’daki tesisin tahminen 650 metrelik tek dağın altındaki bulunduğu, bunun, Fordo’dan tahminen oran 50 fazla yüksek olduğu ve havada saldırılarına mukabil tesise muhtemelen daha muazzam himaye sağladığı manaına geldiği vurgulanıyor.

Kifayetsiz kalabilir

Bir MOP’un, tesirleyici özelliklerine rağmen, yüksek tek dağın korumasındaki tesisi yok etmesinin güçluğuna değinilen analizde, “Çelik gövdesi ve gecikmeli fünye özelliğiyle MOP, patlamadan evvel taş ya da diğer şiddetli maddelerden tahminen 60 metrik (200 fit) kadar nüfuz edecek biçimde tasarlanmıştır. Ancak netler ifadeleri etmek lüzumirse, MOP, dağın içinden ve altından geçerek Fordo atomik tesisine ulaşmakta yetersizlik olabilir. Deniz seviyesinden 1608 metrik yüksekteki Kazma Dağı’nın altındaki bulunan tesise nüfuz etmekte daha da yetersizlik olacağı aşikâr” denildi.