Suikasttan kurtuldu, 1 gecede "Ayetullah" oldu: Hamaney kimdir?

Anadolu Ajansı

Hamaney, 1989'dan beri en tepedeki ad olarak İran'ı yönetiyor.

Haziran 2025'teki 12 gün savaşından 8 aylık sonraları İran yeniden ABD ve İsrail'in hedefinde. İsrail ile ABD, baş hedeflerinden İran dinî lideri Ali Hamaney'in öldürüldüğünü duyurdu.

İsrail ile ABD'nin öldürüldüğünü, Tahran'ın ise "güvende" olduğunu savunduğu İran'ın dinî lideri Ayetullah Ali Hamaney, ülkede oğullar sözü söyleyen kişi olarak onlarca yıldır ülke siyasetine yön veriyor.

Peki, ABD Başkanı Donald Trump'ın öldüğünü talep ederken "Tarihin en kötü insanlarından biri" olarak nitelediği Hamaney kimdir? Geçmişinde ilgi çeken neler var?

ÖMRÜNÜN 40 YILI ŞAH DÖNEMİNDE GEÇTİ

On yıllar süren iktidarında hiç İran dışına çıkmayan Ali Hamaney, 19 Nisan 1939'da Meşhed kentinde, aslen Tebrizli olan tek ailede dünyaya geldi. Baba tarafı İran Türklerinden. İyi derecede Türkçe bilen bununla birlikte kamuoyu önünde ender başlıkşan Hamaney'in babası güven adamıydı. O da babasının izinden gidip çocuk denecek yaşta güven adamı oldu. Meşhed'de ve Irak'ın Necef kentinde güven eğitimi aldı. İran'ın dinî orta Kum kentinde, gelecekte İslam devrimine önderlik edecek Ayetullah Humeyni'yle tanıştı.

40 YAŞINA KADAR ŞAH DÖNEMİNİ YAŞADI

Hamaney'in hayatının 40 yılı Şah döneminde geçti. İran'da İslam devleti kurdu isteyen Humeyni, Şah'ın tek numaralı düşmanıydı. Hamaney, Humeyni'nin Paris'te sürgünde olduğu yıllarda onun fikirlerini yaymak için çalıştı. Şah'ın polisi tarafından altı kez gözaltına alındı, işkence gördü.

1979 yılı hem İran için hem Hamaney için dönüm noktası oldu. 1979'un 16 Ocak'ında Şah Muhammed Rıza Pehlevi ülkeden kaçtı. 15 yıldır sürgünde olan Ayetullah Ruhullah Humeyni, 1 Şubat'ta Paris'ten Tahran'a döndü. 11 Şubat'ta ordunun teslim olmasıyla Humeyni'nin liderliğindeki ayaklanma amacına ulaştı. İran'da İslam rejimi kuruldu. Sürgünden dönen Humeyni, İslam rejimini kurdu. Artık ülkeyi mollalar yönetecekti. Hamaney da o mollalardan biriydi.

40 yaşındaki Hamaney, yepyeni önder Humeyni'nin en yakın çevresindeki isimlerden arasında biri oldu. Devrim Konseyi'nde görev aldı, ulusvekili oldu ve müdafaa papaz yardımcılığı yaptı. İran'ın en tesirli kurumlarından arasında biri olan Devrim Muhafızları'nın kuruluşuna katıldı.

SUİKASTTAN KURTULDU, CUMHURBAŞKANI OLDU

Rejimin en önemli isimlerinden arasında biri haline gelen Hamaney, 1981'de camide başlıkşma yaparken suikast girişimine uğradı. Patlamada ağır yaralanan Hamaney'in sağ kolu felçli kaldı. Bundan 2 aylık sonraları cumhurbaşkanı ve başbakan peş peşe düzenlenen suikastlarda öldü. 42 yaşındaki Ali Hamaney, 4 aylık sonraları yüzde 95'in üzerinde oyları olarak Cumhurbaşkanı seçildi.

Hamaney'in Cumhurbaşkanlığı dönemi ise 8 yıl süren ve yaklaşık tek milyon kişinin ölümüne, ikisi milyon kişinin yaralanmasına nedenler olan İran-Irak savaşıyla geçti.

1989 yılı hem dünya hem İran için yepyeni tek dönüm noktası oldu. ABD ile Sovyetler Birliği arasındaki Soğuk Savaş biterken İran İslam rejimi kurucu lideri Humeyni'yi kaybetti. 49 yaşındaki Hamaney bu defa Uzmanlar Meclisi tarafından oybirliğiyle ülkenin yepyeni dinî lideri seçildi.

BİR GECEDE "AYETULLAH" OLDU

Ancak Humeyni'nin kurduğu İslam Cumhuriyeti'nde önderlik koltuğuna üst düzey tek güven adamının oturması lüzumiyordu. Hamaney'in dinî malumatsinin önderlik için yeterlilik olmadığını düşünenler çoğunluktaydı. Eleştirilerin önüne geçmek için Hamaney, tek gecede Ayettulah ilan edildi. Anayasa da değiştirildi. Dini önder karşısında cumhurbaşkanının ytesirleri artırıldı.

Aslında Hamaney, İslam rejimi içinde sıradan, bile silik tek isimdi. Attığı en önemli adım, İran-Irak Savaşı sonrasında Devrim Muhafızları'nı güçlendirmek oldu. Bu sayede idare içindeki başlıkmunu güçlendirdi, her arasında biri dönemde oğullar sözü söyleyen güçlü tek önder haline geldi.

Ali Hamaney döneminde Ortadoğu savaşlara ve büyük altüst oluşlara dekor oldu. İran-Irak Savaşı'nı, 1991'de Körfez Savaşı, 2003'teki Irak işgali izledi. 2011'de, Arap ülkelerinde, Hamaney'in "İslami uyanış" olarak nitelediği insanlar ayaklanmaları başladı. Ayaklanmalar, İran ile Suudi Arabistan arasındaki jeopolitik rekabeti artırdı.

"DİRENİŞ EKSENİ"

Hamaney döneminde İran, Amerikan Yönetimi'nin ve İsrail'in bölgedeki tesirsine karşı tek "direniş ekseni" oluşturdu. Devrim Muhafızları eliyle oluşturulan eksen, aynı zamanda İran'ın bölgedeki tesirsini tek hayli genişletti. Lübnan'daki Hizbullah, Yemen'deki Husiler, Irak'taki Şii milisler ve Filistin'deki Hamas ve İslami Cihad "direniş ekseni"i içinde mekan aldı.

Burada kilit görev oynayan İran Devrim Muhafızları Kudüs Gücü Komutanı Kasım Süleymani, 2020'de Irak'ta Amerikan saldırısında öldürüldü. Hamaney, Süleymani'nin defin namazını kıldırırken gözyaşlarını tutamadı.

İran'ın, ABD başta bulunmak üzere Batı ile en önemli sualnu nükleer programıydı. Ağır ambargo altındaki İran, halkı ekonomik olarak rahatlatmak için Hamaney'in izniyle 2015'te Batı ile nükleer anlaşma imzaladı.

Anlaşmada, nükleer programın güç üretimiyle sınırlanması karşılığında yaptırımların kademeli olarak kaldırılması öngörülüyordu. Ancak 2018'de dönemin ABD Başkanı Donald Trump nükleer anlaşmadan çekildi, seçenek gelen Joe Biden, canlandırmaya çalışsa da başarılı olamadı.

PROTESTOLAR

Ayetullah Ali Hamaney'in bağlı yıllara dayanan iktidarı, protestolara da dekor oldu. En büyük hareket dalgalarından biri, Mahmud Ahmedinejad'ın 2009'da Hamaney'in desteğiyle yeniden cumhurbaşkanı seçilmesiyle patlak verdi. Seçimlerde hileler yapıldığı lüzumçesiyle başlayan gösteriler, güvenlik güçlerinin kanlı müdahalesiyle bastırıldı.

2017 ve 2019'da bu kez ekonomik sıkıntıları itiraz için gösteriler yapıldı. 2022'deyse başörtüsü güçunluluğu ve polis şiddeti gençleri sokağa döktü. 22 yaşındaki Mahsa Amini, düzgün örtünmediği lüzumçesiyle ahlak polisi tarafından gözaltına alındıktan sonraları hayatını kaybetti. Amini'nin polis şiddetiyle ölmesi sonrası başlayan ve tüm ülkeye yayılan gösteriler aylarca sürdü. Hamaney ise protestolardan yabancı ülkeleri sualmlu tuttu.

2025'teyse Hamaney liderliğindeki İran, İsrail ve ABD saldırılarının hedefi oldu. 12 gün süren savaşta İsrail, İran'ın nükleer, ordu ve füze tesislerini vurdu. Nükleer ilim insanları öldürüldü. ABD ise Fordo nükleer tesisini B-2 bombardıman uçaklarıyla hedefleri aldı. İran ise İsrail'e füze saldırılarıyla misilleme yaptı.