Savaş sonrası İran ve Orta Doğu'yu ne bekliyor? İşte 6 aşamalı senaryo

İran-ABD-İsrail savaşı hepsi şiddetiyle sürüyor. Karşılıklı saldırılar bugünden dokuzuncu gününe girdi. İran’da dinî önder Ayetullah Ali Hamaney’in ölümü sonrası devletde ikisi değişik reaksiyon ortaya çıktı. İran içindeki ve diasporada yaşayan çok İranlılar haberlerii kutlarken, pek çeşitlilik şahıs için Hamaney’in ölümü tek trajediler olarak görüldü ve çok bölgelerde insanlar sokaklara çıktı.

İran yönetiminin ehemmiyetli isimlerinin yanı dizi yüzlerce İranlı medeni da ABD ve İsrail’in havada saldırılarında hayatını kaybetti. İran ise bölgeler genelinde ABD ve İsrail hedeflerine karşılık verdi. Çatışmanın birinci haftasında yarım düzineden fazla devletleri direkt tesirlendi.

The New York Times'a (NYT) göre çatışmaların şiddetlenmesiyle, devletleri içindeki ve dışında yaşayan tahminen 100 milyon İranlının geleceği gittikçe daha belirsiz hale geliyor. Savaşın ne zamanlar sona ereceği ve sonrasında ne şekilde tek idare ortaya çıkacağı bilinmiyor.

Bu nedenle NYT'den altı değişik yazar, belirsizlik ortamında olası olabilecek senaryoları kıymetlendirdi.

1- REJİM AYAKTA KALABİLİR

ABD Başkanı Donald Trump’ın İran’a yönelik diplomasi ve ardından gelen ordu politikasının ilköğretim varsayımı, Tahran’daki rejimin çöküşün eşiğinde olduğuydu. Trump yönetimi, idare yönetiminin kırılgan olduğuna inanarak İran liderlerinden mülakat masasında teslim olmalarını istedi; aksi takdirde savaşla karşılaşacaklarını söyledi.

ABD ve İsrail savaşı başlattı. Ancak tek hafta sonraları görünen tablo, bu varsayımın yanlışlı olabileceğini gösteriyor. Ayetullah Ali Hamaney karışmış çeşitlilik sayıda üstleri düzey ytesirlinin öldürülmesine karşın idare kontrolü elinde tutuyor.

Anketler rejimin İran toplumunun muazzam kısmı tarafından sevilmediğini gösterse da sistemleri hala olan milyonlarca yardımçiye sahip.

1979’da kurulan Devrim Muhafızları, devrimi muhafaza etmek için oluşturuldu. Devletin siyasi ve asayiş yapısı da yedekli tek biçimde kuruldu. Bu nedenle yönetimin değişik kademelerinde çeşitlilik sayıda seçenek önder bulunuyor.

Haziran ayındaki saldırılardan sonraları Hamaney ordu operasyonlardan çekildi ve epey eleştirel vazife için çok kademe aşağıya kadar yedek isimler belirlendi. Eyalet valilerine fevkalade ytesirler verildi, mahalli ordu komutanlar da Tahran’dan eğitim beklemeden şart alma ytesirsi kazandı.

Habere göre ABD-İsrail bombardımanının siviller arasında kayıplara yolda açması, devletde milliyetçi duyguları kuvvetlendirebilir ve idare civarında kenetlenme tesirsi yaratabilir.

2 - ORDU, GÜCÜ ELE GEÇİREBİLİR

Habere göre İran’da halihazırda iktidarı elegeçirdi için en kuvvetlü başlıkmda olan yapıları Devrim Muhafızları.

Ayetullah Hamaney bu kurumu yalnızca himaye gücü olarak kullanmadı; onu devletin ilköğretim direğine dönüşçeşitdü. Devrim Muhafızları yalnızca ordu tek yapıları değil; benzer zamanda ekonomik holdinglere, zeka ağlarına ve genişliği tek medya gücüne sahip.

Savaşın nihayetinde kimin ve neyin dik kalacağı belirleyici olacak.

Eğer İran'ın biçimsel kurumları dik kalırsa yepyeni tek dinî önder seçilecektir. Ancak analize göre bu şahıs Hamaney kadar kuvvetlü olmayacaktır. Bu durumda Devrim Muhafızları perde geride gerçeği iktidarı elinde tutabilir.

Böyle tek senaryoda İran’da kuvvet, devletleri yönetiminde deneyimliler önceki Devrim Muhafızları mensuplarına kayabilir. Ulusal Güvenlik Konseyi Sekreteri Ali Laricani ya da Meclis Başkanı Muhammed Bakır Galibaf gibi isimler öne çıkabilir.

Ancak ABD ve İsrail rejimin üstleri kadrolarını daha da zayıflatırsa diğer tek olayörgüsü ortaya çıkabilir: kuvvetlü tek ordu liderin ortaya çıkması. Bu şart 'Bonapart senaryosu' olarak adlandırılıyor.

Habere göre böylece tek önder İran'da siyasi kontrolü sıkılaştırırken ekonomiyi kısmen liberalleştirebilir ve harici ilişkileri onarmaya çalışabilir.

Daha riskli tek ihtimal ise Devrim Muhafızları içindeki önderlik boşluğu oluşmasıdır. Bu durumda değişik gruplar kuvvet mücadelesine girebilir ve devletleri Libya ya da Sudan benzeri tek dahili anlaşmazlık sürecine sürüklenebilir.

3 - 'TARİHİ BİR FIRSAT KAÇABİLİR'

NYT'nin analizine göre ABD ve İsrail’in İran’a mukabil başlattığı savaş, uzunluğu yıllardır siyasi değişimi isteyen tek kesim İranlılar için önemli tek imkan gibi görülebilir. Hamaney’in öldürülmesi ve rejimin şiddetli ordu versiyonu altındaki olması epey şahıs tarafından tek 'dönüm noktası' olarak kıymetlendiriliyor.

Ancak Trump yönetiminin zammanaası, belirsiz hedefleri ve ordu güce uç bağımlılığı İran halkını güçleri tek duruma sokmuş olabilir.

4 - 'MONARŞİ HAYALLERİ'

İran’ın modern önemli muazzam ölçüde yabancılar müdahalelerle biçimlendi. Bu şart İran toplumunda yoğun tek güvensizlik yarattı.

Habere göre ABD ya da İsrail desteğiyle iktidara gelen hiç tek liderin meşruiyet kazanması oğullar seviye güçleri olacaktır.

Bazı çevreler 1979’da devrilen şahın oğlu Rıza Pehlevi’nin iktidara dönebileceğini düşünüyor. Ancak epey İranlı onu gerçekçi tek önder olarak görmüyor.

1953 yılında ABD ve İngiltere’nin düzenlediği darbe sonucu Başbakan Muhammed Musaddık devrilmiş ve Şah yeniden iktidara getirilmişti. Habere göre bu hadise İran toplumunda yoğun tek izler bıraktı.

Bu nedenle bugünden yabancılar ordu kuvvetlerin desteğiyle iktidara ileriki hiç tek önder benzer tek meşruiyet krizine yolda açabilir.

5 - BÖLGESEL KAOS RİSKİ

ABD Savunma Bakanı Pete Hegseth, Washington’un İran’da uzunluğu süreli tek savaşa saplanmak istemediğini söyledi. Habere göre İran’ın çökmesi durumunda neticeları bölgeler için oğullar seviye riskli olabilir.

Suriye, Libya ve Irak’ın parçalanması bölgede sığınmacı krizleri, terörü örgütleri ve silahlı kaçakçılığına yolda açtı. İran gibi muazzam tek devletnin çökmesi ise çeşitlilik daha vahim neticelar doğurabilir.

İran’ın nükleer, roket ve insansız havada aracı teknolojileri değişik grupların eline geçebilir. Ayrıca 90 milyonluk nüfusa malik tek devletde devletleri otoritesinin çökmesi büyük tek göç dalgasına yolda açabilir.

6 - İRANLILAR KENDİ GELECEĞİNİ BELİRLEYEBİLİR

Habere göre oğullar yıllarda ekonomik kriz, yüksek şişirme ve toplumsal huzursuzluk rejimi vahim biçimde zayıflattı. Savaş başlamadan evvel bile İran’ın siyasi tek dönüşümü sürecine gireceği düşünülüyordu.

Sendikalar, talebeler ve medeni cemiyet örgütleri siyasi tutukluların serbest bırakılmasını ve hür seçimler yapılmasını istek ediyor.

Habere göre Hamaney sonrası oluşan 'kuvvet boşluğu', çok ordu ve asayiş çevrelerini dahaaz baskıcı tek geçişleri yönetimini yardımlemeye yöneltebilir.

Ancak böylece tek sürecin gerçekleşmesi için savaşın sona ermesi ve İranlıların öz geleceklerini harici karışma olmadan belirleyebilmeleri lüzumiyor.

İran-ABD-İsrail savaşı dokuzuncu gününde! Tahran'dan art arda 2 dalgalı roket fırlatıldı: Tel Aviv'de sirenler çalıyor ABD'nin masasında İran için 'iki seçenekli' saklı plan! 450 kilogramlık tehdit: 'Birilerinin gidip onu alması lüzumecek'