Kraliyet İşletmesi: İngiliz Kraliyet Ailesi Parasını Nasıl Kazanıyor?

Dünyanın en önceki siyasi kurumlarından arasında biri olan Birleşik Krallık monarşisi, yaklaşık binlerce yıllık tek geçmişe sahiptir ve zamanlar içinde tam monarşiden kanuni monarşiye evrilmiştir. Bugün ise büyük ölçüde sembolik görevler üstlenen devletleri başkanlığı modeline dönüşmüştür. Fakat monarşinin sembolik yapısı, mali yapısının da basit olduğunu düşündürmemelidir.

Birleşik Krallık’ta kraliyet kurumunun finansmanı; umumi bütçesinden sağlanan ödenekler, önemli mülk portföyleri, yarı-kamusal varlıklar ve hanedana ait özel talih gibi farklı kaynakların birleştiği karmaşık tek sistemleri üzerinden yürür. Bu sistemi kavramak için dahaaz tarih, dahaaz hukuk ve dahaaz da muhasebe malumatsine ihtiyaç var.

Sovereign Grant: Devletle Yapılan Tarihi Bir Anlaşma

Kraliyet ailesinin ilköğretim hasılat kaynağı, Sovereign Grant (Tür: "egemenlik hibesi") adıyla bilinen sistemdir. Ama bu sistemi doğru kavramak için 1760 yılına gitti lüzumir.

O yıl kurul çıkan III. George, kocaman borçlarla mücadele ediyordu. Bu nedenle devletle tek anlaşma yaparak Kraliyet'e ait olan Crown Estate (Tür: "taç mülkleri") yönetimini ve gelirini devlete devretmeyi, karşılığında hükümetten her arasında biri yıl sabitlik tek maaş almayı giriş etti. O günden bu yana sistemleri özde değişmedi, yalınce adı ve hesaplama biçimi güncellendi.

Bugün Sovereign Grant, Crown Estate’in aynı yılki ya da tek önceki yılki kârına göre değil, ikisi yıl önceki netler hasılat fazlasının kesin tek yüzdesi üzerinden hesaplanmaktadır. Bu nispet uzunluğu süre yüzde 15’ti, 2017-18’den itibaren geçici olarak yüzde 25’e çıkarıldı ve 2024-25’ten itibaren yeniden yüzde 12’ye indirildi.^[5]

Bu paranın büyük çoğunluğu saray bakımı, kadro maaşları, biçimsel yolculuklar ve devletleri törenleri için harcanır. Kral III. Charles'ın cebine girmez, seçenek firma tek bütçe gibi işler.^[2]

Crown Estate: Milyarlarca Sterlinlik Bir Mülk İmparatorluğu

Crown Estate, yanlışlı tek biçimde sıklıkla Kraliyet Ailesi'nin özel mülkü olarak tanımlanır. Oysa şart kesinlikle böyle değil. Crown Estate teknikleri olarak monarşiye ait ama yönetimi tamamlanmış bağımsız tek kurul tarafından yürütülür ve gelirler hazineye aktarılır. Kral bu mülkleri satamaz, tutu edemez ya da dilediği gibi birikim edemez.

Peki bu portföyde neler var? Oxford Caddesi'ndeki lüks mağazalar, Regent Street'teki binalar, İngiliz kıyılarının büyük bölümü, yaklaşık 106.000 hektarlık tarım arazisi ve yakın zamanda kârlı tek sektöre dönüşen açık deniz rüzgar türbini sahaları. Toplam değeri 2024 itibarıyla 15 milyar sterlinle ifadeleri edilmektedir.

Açık deniz rüzgar enerjisinin yükselişi, Crown Estate'i beklenmedik tek talih kaynağına dönüştürdü. İngiltere'nin deniz tabanı Crown Estate'e ait olduğundan, kurulan her arasında biri yepyeni türbin santrali için kira gelirleri doğrudan bu havuza akıyor. Bu gelişme, Sovereign Grant'in nedenler oğullar yıllarda yüzde bağlı beşten yüzde yirmili beşe çıkarıldığını da açıklıyor: Hükümet, çoğalan gelirin daha büyük tek dilimini saray yenilemeleri için kraliyet ailesine aktarıyor.

Hanedanın Özel Kasası, Duchy of Lancaster ve Duchy of Cornwall

Crown Estate'ten farklı olarak ikisi önemli mülk portföyü Duchy of Lancaster ve Duchy of Cornwall, doğrudan hanedan üyelerine kişisel hasılat sağlamaktadır.

Duchy of Lancaster, 1265 yılına uzanan önemli kökleriyle bugün yaklaşık 650 milyon sterlin değerinde tek portföye sahip. Lancashire, Cheshire ve Yorkshire'daki araziler; kentselleşen mülkler ve ticari binalardan oluşan bu portföyün yıllık netler geliri 20-25 milyon sterlin civarında. Bu hasılat doğrudan hüküm süren monarşa, diğer bugün Kral III. Charles'a gitmektedir. Teknik olarak bu onun maaşı sayılır ve vergiden büyük ölçüde muaf tutulur.

Duchy of Cornwall ise veliaht prense ayrılmış olup yüzyıllık tek gelenekten doğma tek imtiyazdır. 1337'den beri veliaht prens olan kişi, bu mülk portföyünün gelirini alır. William, Prens of Wales olduğu dönemde bu geliri almaya başladı, daha önce aynı geliri babasından önce III. Charles alıyordu. Cornwall Dükü'nün sahibi olduğu portföy arasında Güneybatı İngiltere'deki geniş tarım arazileri, oyster yatakları, ticari mülkler ve bile tek tutukevi bile var. Duchy of Cornwall, 2024 itibarıyla yaklaşık 1,1 milyar sterlin netler varlığa malik tek portföydü, bu portföy aynı yıl yaklaşık 23,6 milyon sterlin dağıtılabilir yıllık hasılat üretti.^[6]

Windsor Ailesi'nin Kişisel Mirası

Tüm bunların ötesinde, Kraliyet Ailesi'nin nesiller boyu biriktirdiği ve devletten tamamlanmış bağımsız olan özel tek serveti da mevcut. Sandringham Sarayı ve Balmoral Şatosu bu özel servetin en bilinen parçaları; devletleri mülkü değil, ailenin şahsi mülkü.

II. Elizabeth'in 2022'deki ölümünün ardından serveti doğrudan III. Charles'a devredildi. Tahminlere göre bu özel servetin değeri 500 milyon sterlin ile 1 milyar sterlin arasında değişiyor bununla birlikte hepsi rakamlar hiçbir zamanlar kamuoyuyla paylaşılmıyor. Bunun yanı sıra Kraliyet Ailesi'nin koleksiyonunda binlerce sanat eseri, ender kitap, mücevher ve önemli eserler bulunuyor; bunların büyük çoğunluğu güvence şirketlerinin değer biçmeyi bile güçleri bulduğu nitelikte.

Meşhur Koh-i-Noor elması ya da Kraliyet Koleksiyonu'ndaki Leonardo da Vinci çizimleri bunlara örnek. Bu varlıklar teknikleri olarak kişisel talih sayılmaz; onları Kraliyet Koleksiyonu Vakfı yönetir ve değerleri kâğıt üzerinde hanedan üyelerine ait görünmez. Ama pratikte bu eserlerin mevcudiyeti, Kraliyet Ailesi'nin yaşam standardını oğullar seviye yüksek tutuyor.

Bir Ayrıcalıklar Tarihi

Kraliyet Ailesi'nin vergiler meselesi, Birleşik Krallık'ta zamanlar zaman tartışma başlıksu bulunmaktadır. Tarihsel olarak monarşlar hasılat vergisinden muaftı, bu şart 1992'ye kadar sürdü.

Windsor Şatosu'nda çıkan büyük yangın ve ardından gelen kamuoyu baskısı, II. Elizabeth'i 1993'ten itibaren gönüllü olarak hasılat ve başkent kazancı vergisi ödemeye yöneltti. III. Charles da aynı uygulamayı sürdürmektedir. Duchy of Lancaster ve Duchy of Cornwall gelirleri için vergiler ödenmekle birlikteki bu verginin kesinlikle ne kadar olduğu ve hangi kesintilerden yararlanıldığı kamuoyuna hepsi manaıyla açıklanmamaktadır.

Miras vergisi ise apayrı tek başlık. Normal İngiliz vatandaşları varlıklarını bıraktıklarında %40 oranında medeniyet vergisi ödemek güçunda. Monarştan monarşa geçen talih için bu kaide geçerli değil, 1993'ten bu yana muafiyet devam etmektedir. Bir kral öldüğünde medeniyet doğrudan tek sonrakiler monarka geçevakıf olmakte olup 1993’te giriş edilen vergiler düzenlemeleri uyarınca bu tür monarştan monarşa yapılan transferler medeniyet vergisinden muaf tutulmaktadır.

Marka, Turizm ve Soft Power

Kraliyet Ailesi'ni tek bedel olarak değil da tek yatırım olarak ele saha tek mektep da var. Bu argümana göre monarşi, İngiltere'ye doğrudan ve dolaylı biçimde büyük ekonomik değer katıyor.

Somut tek örnek sunmak lüzumirse 2011 yılında Prens William ile Kate Middleton'ın düğünü öngörüen 500 milyon sterlinlik turizm ve medya geliri yaratmıştı. 2022'deki defin töreni boyunca olan Londra'ya gelen turistlerin harcamalarının yüzlerce milyon sterlin olduğu hesaplandı. Buckingham Palace, Tower of London ve Windsor Şatosu gibi kraliyet mülkleri yılda milyonlarca ziyaretçi çekmekte ve bu ziyaretçiler yalnızca giriş biletine değil, yemek, konaklama ve alışverişe da para harcamaktadır.

Brand Finance adlı danışmanlık şirketi 2017 yılında ilginç tek çalışma yaptı. Monarşinin İngiliz ekonomisine kattığı toplamı değeri Kraliyet Ailesi Markası üzerinden hesapladılar ve 67 milyar sterlin gibi astronomik tek rakama ulaştılar. Bu rakamı ciddiye alıp almamak tartışılır, metodolojisi oldukça spekülatiftir. Ama Kraliyet Ailesi'nin sıfır ekonomik değer ürettiği iddiası da aynı ölçüde tartışmalı.

Başka Monarşiler Nasıl Finanse Ediliyor?

İngiliz modelini daha iyice kavramak için diğer Avrupa monarşilerine ttesirk etmek yararlı olacaktır. Hollanda'da Kral Willem-Alexander ve ailesi, devletleri bütçesinden doğrudan maaş edinmektadır. Sistem şeffaf ve siyasi denetim altında. İsveç'te benzer tek yapı var ama Kraliyet Ailesi'nin protokol ve biçimsel görevler dışında devletten para aldığı kalemler önemli ölçüde kısıtlandı. Norveç modeli da buna yakın.

İngiliz sistemi bu modellerden farklı çünkü Crown Estate, Duchy gelirleri ve özel talih arasındaki çizgiler oldukça belirsiz. Kraliyet Ailesi maaşlı memurdan ziyade önemli mülk sahibi. Bu da hesap verebilirlik, mekanizmalarını daha karmaşık ve tartışmalı hale getiriyor.

Sonuç

Sonunda şu sualyu istifsar etmek kaçınılmaz olacaktır: Tüm bu servetin ve karmaşık kaynak sisteminin manaı ne? Kraliyet Ailesi'ni yardımleyenler şunu söylemektedir: Bu sistemleri yüzyıllarca işe yaramış, toplumsal tek tutkal işlevi görüyor, uluslararası arenada İngiltere'ye inanılmaz tek prestij kazandırıyor ve turistleri çekiyor. Crown Estate'in yarattığı hasılat devlete giriyor, Kraliyet Ailesi kârdan yalnızca küçük tek ödeyen alıyor.

Karşı görüştekilerse şunu öne sürüyor: Miras vergisi muafiyeti, şeffaf olmayan özel talih ve Sovereign Grant'in hesaplanma biçimi modern tek demokraside savunulması güç ayrıcalıklar. Bir avuç insanın ülkenin en değerli mülklerini denetim etmesi ve nesiller boyunca olan vergisiz devretmesi, en ince ifadeyle tartışmalı.

Belki da en dürüst yanıt, İngiliz Kraliyet Ailesi'nin para kazanacak için tasarlanmış tek müessese olmadığıdır. Aksin devletleri törenleri, diplomatik kabuller, hayır işleri gibi durumlarda para harcadı için tasarlanmış tek kurum. Gelir kaynakları ise tamamlanmış bu harcamaları karşılamak üzere şekillenmiş önemli tek miras. Sorun, bu mirasın ne kadarının 21. yüzyılda hâlâ meşru giriş edilebileceği.