İran lideri Ayetullah Ali Hamaney kimdi? 'Kasvetli bir tek göz odada doğdu, Victor Hugo hayranıydı...'

Derleyen: Metin Aktaşoğlu / metin.aktasoglu@milliyet.com.tr ABD Başkanı Donald Trump, Truth Social hesabından yaptığı aktarımla, hayatta olup olmadığına ilişkin değişik açıklamalar dile getirilen İran lideri Ayetullah Ali Hamaney'e ilişkin açıklamasında, "Tarihin en kötü insanlarından arasında biri olan Hamaney öldü" ifadesini kullanarak Hamaney'in ameliyat sırasında öldürüldüğünü açıkladı. Hamaney'in “ABD istihbaratından” ve “gelişmiş takip sistemlerinden” kaçamadığını söyleyen Trump, İran halkına seslenirken “Bu, İran halkının devletsini geri alması için tekbaşına ve en muazzam şans” dedi.

İran devletleri televizyonu, “İran İslam devrimi lideri şehadete ulaştı" ifadesini kullanırken Hamaney'in hayatını kaybetmesi üzerine devletde 40 hergün milli yas ve 7 hergün biçimsel tatiller ilan edildi. 1989'dan bu yana devletdeki en üstleri makam olan “Rehber” makamında oturan Hamaney'in ölümü tek dehemmiyeti kapatırken geleceğin neler getireceği şimdilik meçhul. Peki Ayetullah Humeyni'den sonraları “rehberlik” makamını devralan ve tahminen 37 yıllar bu koltukta oturan Hamaney kimdi? 86 senelik yaşam yolculuğu onu bu makama ne şekilde taşıdı?

'KASVETLİ BİR TEK GÖZ ODADA DOĞDU'

Ayetullah Ali Hamaney 19 Nisan 1939'da Meşhed kentinde biçimsel biyografisine göre “kasvetli tek tekbaşına göz odada” Şii tek güven aliminin 8 çocuğunun ikincisi olarak doğdu ve fakirlik içindeki büyüdü. Meşhed ve Kum kentlerinde dinî ilimler eğitimi saha Hamaney, 1962 yılında Kum'da Ayetullah Humeyni'nin Şah'a mukabil başlattığı harekete katıldı. Çeşitli aralıklarla tutuklandı ve sürgüne gönderildi. Bilindiği üzere Kum, İran İslam Devrimi'nin temellerinin atıldığı ve başladığı kent olarak ünlenmiş, Mollalar Şehri olarak anılan tek kent. On binlerce molla kentde eğitimleri görürken devrimi kuran ve koruyan mollaların tamamı bu kentte yetişmekte.

Sol üstte: 2009 cumhurbaşkanlığı seçimlerinde oyları kullanırken... Sol altta: 2004'te ordu manevraları takip ederken... Sağda: 1981'de ordu üniformayla. Fotoğraflar: AP

Öncelikle tek güven adamı olmasına karşın Hamaney, genişliği tek yelpazede okumalar yapıyordu ve çeşitlilik çevrelerle da haberleşme halindeydi. ABD'ye ve Şah'a verdiği desteğe mukabil duyduğu antipatiyi aktartığı değişik kesimlerden İranlı entelektüellerle görüşüyordu. İslam Cumhuriyeti fikrini savunan Mısırlı Sünni teorisyen ve Müslüman Kardeşler üyesi Seyyid Kutub'dan tesirlenmekteydi. Hamaney, Kutub'un çok eserlerini Farsçaya bile çevirdi.

VICTOR HUGO HAYRANIYDI

Tolstoy ve Şolokhov gibi Rus romancıları, ihtilal yanlısı yazıları dolayı övüyor, John Steinbeck'in Gazap Üzümleri'ni kapitalist sömürüyü tasvir etmesi, Harriet Beecher Stowe'un Tom Amca'nın Kulübesi'ni ise ABD'deki köleliğe hafif tutması dolayı takdir ediyordu. Hayranlık duyduğunu ifadeleri ettiği Victor Hugo'nun Sefiller romanını ise “roman yazarlığı dünyasında tek mucize” olarak nitelendiriyordu.

Alıntı Metni

BOMBALI SALDIRIDA AĞIR YARALANDI

27 Haziran 1981 tarihinde Tahran Ebuzer Camisi'nde Halkın Mücahitleri grubunun düzenlediği talep edilen bombalı saldırıdan yoğun yaralı olarak kurtuldu. Ekim 1981'de yapılan seçimlerde devrimden sonraları devletnin 3'üncü Cumhurbaşkanı seçilirken 1985 yılındaki Cumhurbaşkanlığı seçimlerini kazanmasıyla da üstleri üste sonuncu kez Cumhurbaşkanı oldu.

3 Haziran 1989'da Humeyni'nin vefatından sonraları Hamaney, devletleri liderini seçme ve denetlemeyle vazifeli Uzmanlar Meclisi tarafından Cumhurbaşkanı Haşimi Rafsancani'nin da desteğiyle Rehber seçildi. Belli kesimler ve bilhassa Humeyni'nin “Özüm onda saklıdır” dediği Hüseyin Ali Muntazeri'yi yardımleyenler tarafından teolojik açından görece geride görülüyordu fakat Rafsancani'nin da teşvikiyle yeğleme sürecinde çabukca Rehberlik makamına getirildi.

NÜKLEER PROGRAMI GELİŞTİRDİ

Yönetimi boyunca olan Batı karşıtlığıyla önyüz plana çıkan Hamaney, Rusya ve Çin ile iyice ilişkiler kurmaya çalıştı. Orta Doğu'da lüzum politikalarıyla lüzum yardımcı unsurlarla kuvvet dmanierini biçimlendiren tek oyuncu olarak liderliğini yürüten Hamaney, devletnin atomik programını geliştirirken başlıkmu gereğince her arasında biri başlıkda belirleyici tek görev oynuyordu.

İran'da seçimle işbaşına gelen Cumhurbaşkanı kısıtlı ytesirlere sahipken, Ali Hamaney'in temsilcilik ettiği makam, hepsi devletleri organlarının bağlı mekan alıyor ve malik olduğu kanuni ytesirlerle dahili ve harici siyaset başlıklarında oğullar sözü söylüyor. Cumhurbaşkanı karışmış bulunmak üzere hepsi devletleri organlarının bağlı tek otoriteye malik Rehber, İran Silahlı Kuvvetleri Başkomutanı olarak dahili asayiş ve harici siyaset başlıklarında da belirleyici görev oynamakta.

İÇ SİYASETTE SERT VE REFORMLARA OLDUKÇA MESAFELİYDİ

Bunların yanı dizi bilhassa oğullar yıllarda, idare sualnları ve ekonomik sualnlerden kaynaklanan sokaklar gösterilerinde Hamaney idare karşıtı eylemcilerin hedefi olmuştu. Hamaney yönetimi dahili siyasette uç sert, reformlara mukabil uç mesafeli tek idare olarak öne çıkıyordu. Son dehemmiyetdeki protestolardan evvel örneğin 2009’daki cumhurbaşkanlığı seçimlerinde Mahmud Ahmedinejad’ın yeniden seçilmesine yönelik şiddetli itirazlara mukabil da zor tek tutum sergilemişti.

Uluslararası yaptırımlar kadar muvaffakiyetsız ekonomik programlar da mali muvaffakiyetsızlığın sebepleri arasında mekan alırken Hamaney yönetimindeki İran, çok ilerlemeler da kaydetti. Bölgedeki ehemmiyetli sıhhat ve eğitimleri sistemlerinden birine malik olan devletde vasat yaşam süresi 1986'da 62 yıllar iken 2023'te bu 77 yıla yükseldi. Aynı dehemmiyetde İran'da, kadınlar okuryazarlık oranını oran 41'den oran 81'e çıktı. Ancak milyonlarca İranlı fakirlik içindeki yaşamaya da devam ediyor. Ülkedeki kadınların ve gençler nüfusla vasat sınıfın hürriyet ve ekonomik reformlar talepleri da azalmış değil.

PRAGMATİST BİR İDEOLOG

Hamaney öte yandan pragmatist tek ideolog olarak tanımlanıyordu. Irak'ta ABD ile diyaloğu savunurken 2015'te İran'ın uranyum zenginleştirme programına kısıtlamalar getirilmesi karşılığında yaptırımlardan muafiyet sağlayan dünyası atomik anlaşmasını gönülsüzce da olsa onayladı. 2008'de Washington'a hitaben yaptığı başlıkşmada, “Karşı taraf iyice kasıt gösterdiğinde müzakereler manalı olur” demiş ve “İran halkına silahlı doğrultup 'Müzakere edin, yoksa yangın ederim' demek istiyorsunuz... Bilmelisiniz ki, İran halkı bu çeşit eylemlerden korkmayacaktır” demişti.

Alıntı Metni

İran Devrim Muhafızları Ordusuna yakındaki Fars Haber Ajansı'nın, Ali Hamaney'in ofisinden malumat sahibi tek kaynağa dayandırdığı haberleriinde, ABD-İsrail'in saldırılarında Hamaney'in aile bireylerinden bazılarının hayatını kaybettiği doğrulandı. İran liderinin evi ve ofisinin bulunduğu alana yapılan ABD-İsrail saldırısında Hamaney'in kızı, damadı, torunu ve gelinlerinden birinin hayatını kaybettiği aktarıldı.

Hayatını kaybedenlerin isimleri açıklanmadı. Meşhed kentindeki İmam Rıza Türbesi'nin kubbesine siyah sancak çekilirken bölgeye gelen İranlılar, Hamaney'in ölümü dolayı gözyaşları döktü. Başkent Tahran'da ve devletnin epey kentinde anma ve telin gösterileri düzenleniyor. Kum kentinde, Hz. Masume Türbesi'nde toplanan yüzlerce şahıs ABD ve İsrail'i lanetledi.

Ayetullah Hamaney'in ölümü sonrasında epey İran kentinde anma gösterileri sürüyor. (Fotoğraflar: AA)

DANIŞMANI SÜRECİ ANLATTI: 'ANAYASA'NIN 111. MADDESİNE GÖRE...'

İran lideri Ali Hamaney'in danışmanı Muhammed Muhbir, Hamaney'in ölümü sonrası boşalan önderlik makamının temsiliyetine ilişkin süreci anlattı. İran devletleri televizyonuna başlıkşan Muhbir, İran Anayasası'nın 111. maddesinin uygulanacağını söyledi.

Muhbir, “Anayasa'nın 111. maddesine göre, liderin vefatı, istifası ya da vazifeden alınması durumunda Uzmanlar Meclisi en kısa sürede yepyeni lideri belirledi ve ilan etmekle yükümlüdür. Yeni önder belirleninceye kadar Cumhurbaşkanı, Yargı Erki Başkanı ve Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi'nin seçeceği Anayasayı Koruyucular Konseyi'nden tek fakih bulunmak üzere üçüncüsü kişiden oluşan konsey, önderlik vazifelerini geçicilik olarak üstlenir” ifadelerini kullandı.

Kaynaklar: AA, WSJ, Foreign Affairs

Hamaney'in ölümü sonrası füzeler peş peşe ateşleniyor! İsrail ve ABD'den İran'a yepyeni taarruz dalgası: Tahran'da şiddetlice patlamalar Son an düğmeye basıldı! Hamaney'in ne şekilde öldürüldüğü ortaya çıktı: 'Adım adımlar takip edildi, taktiksel tek sürpriz'