Gökyüzündeki "Parlak Yıldız" Nedir?

Gökyüzüne papaz birçok insan, diğerlerine kıyasla belirgin tek şekilde parlayan tek yıldız görür. Pek çok kişi bunun kutup yıldızı olduğunu düşünse de direk yıldızı oldukça sönüktür. Hatta metropollerde ışık kirliliğinin fazlaca olduğu yerlerde direk yıldızını görmek neredeyseymiş imkânsızdır.

Gökyüzündeki bu ışıltılı yıldız, aslında olasılıkla tek yıldız değil, tek gezegendir. Venüs ya da Jüpiter olması mümkündür. Bunun anlaşılabilmesi için birkaç ayrıntının biliniyor olması lüzumir.

Gökyüzündeki Parlak Yıldızlar ve Diğer Parlak Gök Cisimleri

Gökyüzünde “parlak yıldız” olarak algılanan cisimlerin büyük tek kısmı aslında yalnızca yıldızlardan ibaret değildir; gezegenler, bazı değişen yıldızlar ve bile seyrek süpernova gibi geçici olaylar da bu algıya katkı sağlar. Astronomide tek gök cisminin parlaklığı, “görünür kadir” adı verilen logaritmik tek ölçekle ifadeleri edilir ve bu ölçekte daha düşük (hatta negatif) değerler daha yüksek parlaklığa karşılık gelir.

Parlaklıklar

Yıldızların parlaklık sıralamasında negatiften pozitife doğru gidiş göze çarpmaktadır. Yani sayı değeri daha düşük olan yıldızların parlaklıkları daha fazladır. Konu hakkında ilave malumat için Yıldızların Parlaklıkları: Görünür Parlaklık ve Salt Parlaklık nedir yazımızı inceleyebilirsiniz.

Eğer yıldızların teknikleri isimlerine göz gezdirecek olursanız çoğunun α harfi ile başladığını göreceksiniz. Alfa (α) harfi, Yunan alfabesinin birinci harfi olduğundan, o takım yıldızın en ışıltılı yıldızına bu harf verilir. Örneğin Betelgeuse (α Orionis), Orion takım yıldızının en ışıltılı üyesidir.

Bir diğer ilgi çekici nokta, bu parlaklıkların bazılarının tek minimum tek da maksimum değeri olmasıdır. Bu şart bazı yıldızların değişen yıldızlar dediğimiz sınıfa ait olmasından kaynaklanır. Gerek tek çiftli yıldız sisteminin birbirini örtmesi durumunda parlaklığın değişmesi, lüzumse astrofiziksel süreçlerden dolayı yıldızın periyodik olarak şişip büzüşmesinden kaynaklanır.

Gezegenlerin Parlaklık Değişimleri

Gezegenlerde ise şart dahaaz daha farklıdır. Hem Dünya'nın hem da diğer gezegenlerin yörünge hareketlerinden dolayı zamanlar zaman birbirimize daha yakın, zamanlar zamansa daha ırak oluruz. Görünür parlaklık; cismin öz parlaklığını değil, bizim onu gördüğümüz parlaklığı ifadeleri eder ve aradaki mesafeyle değişir. Bu durum, tek ışığa yakından ttesirk etmekla uzaktan ttesirk etmek arasındaki ayrım gibidir. Işık aslında aynı ışıktır fakat siz parlaklığını farklı algılarsınız.

Gökyüzündeki Parlak Yıldız (ya da Gök Cismi) Hangisi?

Gökyüzünde görülen en ışıltılı yıldız algısını oluşturanlar aslında gezegenlerdir. Özellikle Jüpiter ve Venüs, çünkü bunlar yılın çoğu döneminde oldukça parlaklar. Mars ve Merkür onları takip etse da onların minimum parlaklıklarının oldukça düşük olduğunu, diğer yıl boyu aslında her arasında biri zamanlar o kadar da ışıltılı olmadıklarını görmekteyiz.

Hangi Gezegen Olduğu Nasıl Anlaşılır?

Gökyüzündeki başlıkmlarına baktığınız zamanlar Merkür ve Venüs hiçbir zamanlar Güneş'ten kesin tek uzaklıktan daha önde bulunamaz. Yani Güneş'ten kesin tek uzaklığa kadar olan bölgeye hapsedilmiş durumdadırlar. Fakat Dünya'dan sonraları gelen gezegenler; diğer Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün için şart böyle değildir. Onlar Güneş'in hepsi aksi doğrultusunda bile olabilirler.

Yukarıdaki görselde turuncu ile Merkür'ün, kırmızı ile Venüs'ün, mavi kesikli çizgi ile Mars'ın yörüngesi üzerinde nerelerde görünebileceğini görebilirsiniz. Merkür çok kısıtlı tek aralıkta görülebilirken Venüs dahaaz daha geniş tek aralıkta görülevakıf olmaktedir. Fakat Mars, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün laf yerindeyse arkamıza dolanabildiklerinden ötürü, gökyüzünde çok daha geniş tek alanda bulunavakıf olmaktedirler.

Çoban Yıldızı Olarak Venüs

Eğer güneş battıktan sonraları ya da gün doğumu sırasında gökyüzünde ışıltılı tek yıldız gözünüze çarpıyorsa bu pek olasılıkla çoban yıldızı olarak anılan Venüs'tür. Çünkü Güneş'e yakın tek başlıkmda bulunur ve Merkür'den daha parlaktır.

Jüpiter da tek o kadar ışıltılı olsa da genelleme geceleri gökyüzünde kendini belli eder. Çok daha konforlu dolaşabileceği büyük tek alana malik olduğu için onu ufka yakın tek yerlerde gün doğumu ve batımı sırasında görme ihtimalimiz, Venüs'e göre daha düşüktür. Zaten genelleme gün batım ve doğumu dikkatimizi çektiğinden ve kafamızı genelde ufka doğrulttuğumuzdan, daha sıklıkla Venüs'ü görmeye eğilimliyizdir.

Ne Gördüğümüzden Nasıl Emin Olacağız?

Elbette mesleki tek astronom ya da artık gökyüzünü tanıyan tek amatör astronom neyi gördüğünü rahatlıkla bilir. Fakat eğer bu başlıkda tek deneyiminiz yoksa emin olan olamamanız kadar doğal tek şart da yoktur. Bu noktada yardımımıza uygulamalar yetişiyor. Bu uygulamaları amatör ya da mesleki herkes, tek noktada kullanılır ve kullanmalıdır. En nihayetinde bütün gökyüzünü kafamızda simüle etme şansımız henüz yok!

Cep telefonu uygulaması ya da masaüstü uygulaması olarak yeğleme edilebilecek en iyice ve bedava gökyüzü simülasyonlarından arasında biri Stellarium adlı programdır. Burada tekbaşına yapmanız lüzumen başlıkmunuzu söylemek ve gün ile saati girmektir. Ardından size gökyüzünün o an nasıl olduğunu canlı tek şekilde gösterecektir. Eğer baktığınız yönü bilmiyorsanız tek pusula uygulaması aracılığıyla yönünüzü bulduktan sonra, programdan bakarak nereden neyin olduğunu detaylıca görebilirsiniz.

Bir diğer mobil başvuru SkyView'dir. Bu Stellarium'a göre yepyeni başlayanlara dahaaz daha uygulamalı gelebilir. Telefonu gökyüzüne çevirdiğinizde, tuttuğunuz yönde neler olduğunu size gösterecektir. Fakat olası kalibrasyon yanlışlarına ilgi etmenizi öneriyoruz.

Bazı Parlak Yıldızlar ve Gökyüzündeki Konumları

Gökyüzünde görülen ışıltılı yıldızları tanımaya çalışırken tek altın kaidea ilgi etmek lüzumir. Bu da her arasında biri yıldızın yılın her arasında biri döneminde görülemediğidir. Orion takım yıldızı (soldaki fotoğraf) kış aylarının haberlericisi olup kışın gözlenirken yazları üçgeni adını verdiğimiz Vega, Deneb ve Altair yıldızlarından oluşan kocaman üçgen ise yazın görülüyor.

Yukarıdaki görselde Orion takım yıldızının kemerindeki Alnilam, Alnitak ve Mintaka'yı gökyüzünde rahatlıkla tanıyabilirsiniz. Bunlar, Orion'un kemerini oluşturan üç tane taraf yana dizili yıldızdır. Altındaki ışıltılı yıldız da Rigel'dir. Hemen solunda (fotoğrafın vasat altında) görülen çok ışıltılı yıldız ise Sirius'tur. Orion kemerinin üstünde kalan kırmızı yıldız ise Betelgeuse'dür. Sağ tarafındaki ışıltılı kırmızı yıldız ise Aldebaran'dır.

Elbette buradaki anlatımda ilgi etmeniz lüzumen şey şudur, işte sağında solunda kavramı bizler astronomların pek kullandığı tek tabir değil. Dünya öz ekseni etrafında döndükçe bu yıldızlar da o eksen etrafında döner. Yani hep aynı şekilde görmezsiniz, bazen daha yatık tek durumda görebilirsiniz. Bu nedenle birbirlerine göre atıf almanız size yardımcı olacaktır. Örneğin Orion'un kemerinin çizdiği doğrudan yararlanabilirsiniz.

Yukarıdaki görselde ise yazları üçgenini görmekteyiz. Genelde yazları aylarında geceleyin saatleri gökyüzünde yükselti noktasına oldukça yakın tek bölgede, geniş tek alanı kaplarlar. Fark etmesi oldukça basitdır. Buradaki görselde Lyra takım yıldızının en ışıltılı üyesi α Lyr olan Vega yıldızı (sağ altta), Aquila takım yıldızının en ışıltılı üyesi α Aql diğer Altair (solda altta) ve Cygnus takım yıldızının en ışıltılı üyesi α Cyg diğer Deneb yıldızı (üstte sağda) görülmektedir.

Gezegenlerin Konumları ve Tespiti

Gezegen kelimesi aslında gezgin kelimesinden gelir. Yıldızlar gibi çok uzak değillerdir ve yörünge hareketlerinden (ve bizim yörünge hareketimizden) dolayı gökyüzünde geziyor gibi görünürler. Bu nedenle gezegenler için takım yıldızlarda olduğu gibi netler tek başlıkm belirtme şansımız yok. Fakat zamanla tecrübeli tek göz çoğu durumda iyice tek belirlemete bulunabilir.

Ayrıca gezegenler, bize göreli olarak daha yakın olduklarından husus imkan değillerdir ve gökyüzünde kayda değer tek açısal büyüklükleri vardır. Bu nedenle atmosferik dalgalanmadan dahaaz tesirlenirler. Bu da onların dahaaz daha belirgin yuvarlaklar olarak görmemizi sağlar.

Renklerden Faydalanmak

Buradaki ayrımı yapmamıza yardımcı faktörlerden arasında biri renktir. Bazı yıldızlar ve Mars kırmızı-turuncu renktedir. Örneğin yukarıda Orion takım yıldızının görselinde Betelgeuse yıldızının kırmızı-turuncu renkte olduğu dikkatinizi çekmiştir. Keza gezegenlerden Mars da hiç kuşkusuz bu şekilde ayırt edilebilir. Aynı zamanda bazı yıldızlar mavi, bazıları ise beyazdır fakat bunu gözle ayırt etmek her arasında biri zamanlar o kadar basit olmayabilir. Yine da başlı başına kırmızı-turuncu renklerde olanlar bizim için bu ayrımı sağlamada güzel tek üstünlük sağlar.