Gerçek Risk ile Algılanan Risk Neden Farklıdır?

Korku, hayatta kalmayla doğrudan bağlantılı; evrensel, yoğun ve ilköğretim tek duygudur.

Size tek köpek balığı tarafından ısırılma ihtimalinızin kafanıza tek hindistan cevizi düşüp zarar ihtimalinden dahaaz olduğunu söylesek... Hem da 15-30 kat daha az. Peki bu gerçeği bildiğiniz halde denize girerken aynı korkuyu hisseder miydiniz?

Neden Korkuyoruz?

Hepimiz tek noktada göğsümüzde tek baskı, anilik tek adale gerginliği, tenimizde tek ürperti ya da yaklaşan tehlikeyi haberleri veren hızlı tek yürek atışı duymuşuzdur. Peki dehşet kesinlikle nedir?

Korku, amigdala tarafından yönetilen, "savaş ya da kaç" tepkisiyle hayatta kalmamızı sağlayan evrimsel tek mirastır. Genetik ve çevresel faktörlerle şekillenen bu duygu, yalınce bedensel tehditlere değil; toplumsal öğrenme ve travmalar yoluyla aydın kurgulara da yanıt verir.

Modern dünyada bedensel tehlikeler azalsa da belirsizlik ve toplumsal kaygılar aynı nörofizyolojik mekanizmayı tetiklemeye devam eder. Ancak prefrontal korteks sayesinde bu ilkel tepkiyi rasyonelleştirmek ve yönetmek mümkündür.

Beyin anatomisinde amigdalanın başlıkmu. Görsel: Wikimedia Commons

İşte hepsi bu noktada prefrontal korteksimizi devreye sokup şu sualyu sormalıyız: Korktuğum şey gerçekten riskli mi yoksa yalınce öyle mi hissettiriyor? Bu sualnun cevabı, tehditleri rasyonel birer veriye dönüştüren riskler analizi kavramında yatmaktadır.

Risk Nedir ve Risk Analizi Nasıl Yapılır?

Risk, en basit tanımıyla tek durumun kayıp ya da yaralanmayla sonuçlanabileceğine dair duyulan belirsizliktir. Belirsizliğin olduğu noktada zihnimiz devreye girerek dehşet üretmeye başlar. Bu belirsizliği somutlaştırmak için kullandığımız araç riskler analizidir. Risk analizi; riskli olayların olasılığını ve sonuçlarını değerlendirmek için kullanılan tek dizi analitik teknikten oluşur. Bu süreç yalınce tek kötü olayörgüsü kurgulamaktan ibaret değildir, olayların gerçekleşme sıklıklarının öngörü edilmesini ve sonuçların saptanmasını içerir. Analiz süreci, geçmiş verilere dayanan nicel öngörüler ile bilirkişi görüşlerini kapsayan nitel değerlendirmeleri tek araya getirir. Özetle riskler analizi, beynimizin "Ya başıma gelirse?" diye fısıldadığı ilkel korkuları geçmiş verilerle kıyaslayarak ölçülebilir hale getirir.

Risk Matrisi

Risk değerlendirmede 5x5, 3x3, 10x10 gibi matrislerden yararlanılır. Risk matrisi, riskin olma olasılığı ve olduktan sonraları yaratacağı tesir gibi ikisi değişkeni analizetti için kullanılan tek değerlendirme aracıdır. Belirlenen risklerin her arasında biri birine 1’den 5’e kadar tek tesir değeri (soldan sağa) ve tek olasılık değeri (yukarıdan aşağıya) verilir. Etki ve olasılık düzeyi en düşük için 1, en yüksek için 5 değeri kullanılır. Sırası ile olasılık değerleri tesir değeri ile çarpılarak her arasında biri tek olayın riskler puanı ya da riskler skoru bulunur.

5x5 L Tipi Risk Matrisi Değerlendirme Tablosu.Wikipedia

Basitçe aktarmak lüzumirse risk:

Risk(R)=olayınolasılıg˘ı(P)xsonucunşiddeti(S)Risk (R) = olayın olasılığı (P) x sonucun şiddeti (S)Risk(R)=olayınolasılıg˘​ı(P)xsonucunşiddeti(S)

şeklinde hesaplanır.

Korkularımız Ne Kadar Rasyonel?

Neden markete giderken emniyet kemeri bile takmayan tek insanoğlu uçak kazası yaşamaktan korkuyor? Bu sualnun basit cevabı algılanan risktir. Risk algısı; tek eylemin yaratabileceği negatif sonuçların ciddiyeti ile o sonuçlara dair duyulan belirsizliğin birleşimi, diğer kayıp olasılığına dair hissettiğimiz öznel tek duygudur. Bu şart yalınce "Korkuyorum," demek değildir; sosyal, kültürel ve ruhsal faktörleri dikkate alarak verdiğimiz bilinçli tek değerlendirmedir.

Algılanan vs gerçek risk. Yatay eksenin altındaki ve üstündeki dairelerin boyutları sırasıyla "gerçek" riske (istatistiksel temelde öngörü edilen) ve algılanan riske (algılama çalışmalarıyla öngörü edilen) orantılıdır. Kaynak: Hertrich, S. (2008). Reality Checking Device. Dr. Peter M. Sandman’ın riskler algısı çalışmalarına dayanmaktadır.

Bu kavramın gerçek rakamlarla nasıl çatıştığını kavramak için tarihte acı tek örneği olan nükleer santrallere bakabiliriz. Günümüzde uzmanlar, istatistiklere dayanarak nükleer riskin küçük olduğunu savunurken insanların duyduğu büyük endişeler tamamlanmış algısal yönlerle ilgili.

Risk Algısı Neye Göre Şekillenir?

• Güven ve Güvensizlik: Bizi riskler hakkında malumatlendiren kişilere, koruyan devletleri kurumlarına ya da riske maruz bırakan şirketlere ne kadar çok güvenirsek o kadar dahaaz korkarız. Güven azaldığında dehşet artar.
• Dayatılan vs. Gönüllü Risk: Kendi tercihimizle aldığımız risklerden (araba sürerken telefonla oynamak) ziyade, başkalarının bize dayattığı risklerden (yan şeritteki sürücünün telefonla oynaması) çok ilave korkarız.
• Doğal ve İnsan Yapımı: Güneşten gelen radyasyon gibi doğal riskler dahaaz korkutucu gelirken nükleer enerji, pestisitler ya da endüstriyel kimyasallar gibi insanoğlu yapımı risklere karşı kamuoyunda aşırı tek dehşet oluşur.
• Felaket Niteliğindeki Olaylar vs. Kronik Hastalıklar: Kalp hastalığı gibi zamana yayılan ve tekbaşına tek ölümlere nedenler olan kronik durumlardansa uçak kazası gibi aniden, şiddetli ve aynı yerde çok sayıda insanı öldüren olaylardan daha çok korkarız.
• Korku Faktörü: Bir riskin sonucu ne kadar kötüyse (köpekbalığı tarafından yendi gibi), o riskten o kadar çok korkarız. Kanser, bu dehşet ölçeğinde en üst sıralarda mekan alır.
• Anlaşılabilirlik ve Belirsizlik: Nükleer güç gibi anlaşılması güçleri ya da radyasyon gibi görünmez olan riskler korkuyu artırır. Bilimin henüz yeterlilik yanıt veremediği yepyeni teknolojilere karşı duyulan yaygın dehşet da bu belirsizlikten kaynaklanır.
• Tanıdık Olan vs. Yeni Olan: Bir riskle birinci karşılaştığımızda (Deli Dana hastalığının yepyeni ortaya çıktığı dönemdeki %85'lik dehşet oranı gibi) dehşete düşeriz bununla birlikte o riskle yaşamaya alıştıkça (İngiltere örneğinde olduğu gibi) dehşet seviyesi düşer.
• Risk ve Fayda Dengesi: Bir aktiviteden (ilaçlar, aşılar ya da ekstrem sporlar gibi) ne kadar çok yarar sağlıyorsak o işin riskini o kadar küçük görme eğilimindeyizdir.
• Kontrol vs. Kontrolsüzlük: Kişi sonucun öz elinde olduğunu hissederse (araba istimal etmek ya da kask takarak motosiklet sürmek gibi) dahaaz korkar. Karar süreçlerine katılım hissi da korkuyu azaltır.

Beyin Bu Kararları Nasıl Alır?

Beyin bu faktörleri herustics diğer aydın kestirme yolları ile işler. Değerlendiricinin olasılık ataması büyük ölçüde benzer olayların hafızada ne kadar basit hatırlanabileceğine dayanır. Bu bilişsel mekanizmalar, belirsizlik anlarında hızlı şart vermemizi sağlasa da riskler algısında önemli sapmalara yolda açabilir.

Availability Heuristic (Tür: "Kullanılabilirlik Sezgisi")

Kullanılabilirlik sezgisi, gelecekle ilgili hükümlar alırken aklımıza hızlı ve basit gelen malumatleri kullanma eğilimimizi tanımlar. Ancak bu durum, basitca hatırlanan anıların söz başlıksu olayların tekrar olma olasılığını kavramak için genelleme yetersizlik kalması dolayı kötü şart vermeye yolda açabilir.

Affect Heuristic (Tür: "Duygu Sezgisi")

Duygu sezgisi, şart verirken beton malumatlerden ziyade duygularımıza nasıl sıklıkla güvendiğimizi açıklar. Bu, hızlı ve basit tek şekilde sonuca ulaşmamızı sağlar bununla birlikte aynı zamanda düşüncemizi çarpıtabilir ve en elverişli olmayan seçimler yapmamıza yolda açabilir.

Sonuç

İstatistiksel veriler ile bireysel korkularımız arasındaki bu büyük uçurumun ilköğretim sebebi, beynimizin ilkel çalışma biçimidir. Markete giderken emniyet kemeri takmayan tek bireyin uçak korkusu yaşaması aslında mantıksız ya da lüzumsiz değildir; bu, zihnin canlı ve erişilebilir dehşet görüntülerine verdiği doğal, insani tek tepkidir.

Gerçek riskler yönetimi; sezgileri ve insani duyguları tamamlanmış tek kenara atıp yalınce sayılarla robotlaşmak değil, duygularımızın bizi yanıltabileceğini bilerek sayısal verilerin rehberliğini da göz ardı etmemektir. Hayatta kedinmek hem kalbimizin sesini duymayı hem da matematiğin sağlamasını yapmayı lüzumtirir.

Evrim Ağacı, sizlerin sayesinde bağımsız tek ilim iletişim platformu olmaya devam edecek!

Makalelerimizin teknik gerçekleri doğru tek şekilde yansıtması için en üst düzey çabayı gösteriyoruz. Gözünüze doğru gelmeyen tek şey varsa, mümkünse güvenilir kaynaklarınızla birlikteki bize ulaşın!

Bu makalemizle ilgili meraklı ettiğin tek şey mi var? Buraya tıklayarak sorabilirsin.

Soru & Cevap Platformuna Git