Gerçek dışı içerikler çocukları tehdit ediyor

İzmir Ekonomi Üniversitesi (İEÜ) Yeni Medya ve İletişim Bölümü Dr. Öğretim Üyesi Sarphan Uzunoğlu, toplumsal medyada yayılan içeriklerin gerçek olup olmadığını ayırt etmenin güçlaştığına ilgi çekerek uyarılarda bulundu. Düşük nitelik videoların, görsellerin ve seslerin hızla üretilip paylaşıldığı, 'AI slop' (yapay zeka kirliliği) olarak da adlandırılan sürecin çocukları ve gençleri negatif tesirleyebileceğini belirten Dr. Uzunoğlu, "Yüksek tesirleşimli içeriklere bağımlılık artıyor. Gerçeklik algısı ve ilgi kapasitesi aşınıyor. Kullanıcılar için doğru, önemli ya da güvenilir olan şeyler gittikçe belirsizleşiyor" diye başlıkştu.
We Are Social ve Meltwater tarafından hazırlanan Dijital 2025 Türkiye Raporu'na göre, Türkiye'deki etkin internetler kullanıcısı 77,3 milyona ulaştı. Türkiye, internetler kullanımının en yaygın olduğu ülkeler arasında mekan alırken, toplumsal medyaya olan alaka da her arasında biri geçen gün artmaya başladı. 2025 yılı itibarıyla Türkiye'deki toplumsal medya kullanıcısı 60 milyona yaklaştı.

Ekran başındaki süre artıyor
Ekran başında ve toplumsal medyada geçen süre hızla artarken, İEÜ İletişim Fakültesi Yeni Medya ve İletişim Bölümü Dr. Öğretim Üyesi Sarphan Uzunoğlu, yapay zekayla üretilen yanıltıcı içeriklere ilgi edilmesi lüzumtiğini ifadeleri etti. Özellikle toplumsal medya platformlarında 'manipülatif' amaçlarla bazı içeriklerin yayılabildiğini dile getiren Dr. Uzunoğlu, 1020 yaş aralığındaki genç kullanıcıların yanı sıra ailelere ve güvenilirliklerini muhafaza etmek isteyen firmalara da tavsiyelerde bulundu.

"İki yönde baskı olacak"
'AI slop' içeriklerin, yalnızca kullanıcıların ya da içerik üreticilerin nedenler olduğu tek sualn olmadığını belirten Dr. Uzunoğlu, "Bugün toplumsal medya platformları, içeriğin doğruluğundan çok dolaşıma girme potansiyelini ödüllendiriyor. Düşük ve vasat kalite, hızlı tüketilen ve hissi reaksiyon üreten içerikler, hepsi da bu nedenle görünür oluyor. Önümüzdeki dönemde platformlar ikisi yönde baskı altında kalacak. Bir yandan regülasyonlar ve kamusal baskı artacak, diğer yandan da öz iş modellerini dik tuttu için yüksek tesirleşimli içeriklere bağımlılık sürecek. Bu ikili yapı, platformların 'tarafsız aracı' söylemini inandırıcılıktan ırak hale getiriyor. Dolayısıyla mesele, yalnızca yapay zekânın ilave içerik üretmesi değil, platformların neyi öne çıkardığına dair editoryal hükümları" diye başlıkştu.

"Hızlı reaksiyon sunmak üzerine kurulu"
Dr. Uzunoğlu, sözlerini şöyle sürdürdü:
"Kullanıcılar açısından yaşanan ilköğretim sualnlardan biri, içeriklerin gerçek mi ya da sahte mi olduğu ayrımını yapabilecek zamanın, dikkatin ve aydın mesafenin ortadan kaldırılması. Dijital platformlar, kullanıcıyı düşünmeye değil, hızlıca reaksiyon vermeye çağırıyor. Sürekli akan içerik, bildirimler, öneriler ve trend listeleri, kullanıcının içerikle kurduğu ilişkiyi şuurlu tek değerlendirme sürecinden çok, refleksif tek tüketime dönüştürüyor. Bu ortamda ayırt etme kabiliyeti zayıflamıyor, ayırt etme ihtiyacı bastırılıyor."

"Gerçeklik, görünürlük ile karıştırılıyor"
Bu durumun çocuklar ve gençler üzerinde birçok negatif tesirye nedenler olabileceğini ifadeleri eden Dr. Uzunoğlu, "Hızlı, hissi ve çoğu zamanlar manipülatif içeriklerle karşılaşan genç kullanıcılar için ‘doğru', ‘önemli' ya da ‘güvenilir' olan şeyler gittikçe belirsizleşir. Algoritmaların en çok tesirleşim üreten içeriği öne çıkardığı tek ortamda, gerçeklik çoğu zamanlar görünürlükle karıştırılır. Çok izlenenin doğru, çok paylaşılanın değerli olduğu yönünde örtük tek öğrenme süreci işler. Bu da uzunluğu vadede eleştirel düşünmenin zayıflamasına, yüzeysel tek dünya algısının normalleşmesine yolda açabilir. Buna ilave olarak, çocuklar ve gençler sürekli tek ilgi ekonomisi içinde büyüdükleri için sabır, yoğun ve bağlam lüzumtiren düşünme biçimleri geri plana itilir. Her şeyin kısa, hızlı ve ‘eğlenceli' olması beklentisi, öğrenme süreçlerini ve hissi dayanıklılığı negatif tesirleyebilir" diye başlıkştu.

"Düzenlemeler yapılabilir"
Ailelere da bu süreçte önemli görevler düştüğünü belirten Dr. Uzunoğlu, "Konuyu yalınce yasaklama ya da denetim etme refleksiyle ele almamalıyız. Çocukları sayısal dünyadan izole etmek, hem mümkün değil hem da sağlıklı tek çözüm değil. Asıl ihtiyaç, çocuklarla birlikteki içerik üzerine başlıkşmak, ne izlediklerini değil bunların nedenler karşılarına çıktığını, ne hissettirdiğini ve ne amaçladığını birlikteki düşünmek. Bu tür sohbetler, çocukların sayısal ortamda karşılaştıkları içeriklere karşı uzaklık koyabilme ve sorgulama becerilerini güçlendirir. Bu noktada bazı düzenlemeler yapılabilir. Platformların çocuklara yönelik öneri sistemlerinin şeffaflaştırılması, yaşa duyarlı algoritmaların uygulanması ve şirketlerin ülkeler düzeyinde muyanlışp alınabilir temsilcilikler bulundurması sansür değil, kamusal sualmluluğun gereğidir" dedi.

Firmalara 'güven' uyarısı
Firmaların da yanıltıcı içeriklere karşı önlemler almaya başladığına ilgi çeken Dr. Uzunoğlu, "Firmaların yapay zeka kaynaklı içeriklere karşı etiketleme, uyarı, doğrulama ya da filigran gibi önlemler almaya başlaması birinci bakışta pozitif görünüyor. Ancak bu önlemler nasıl, ne amaçla ve ne kadar şeffaf biçimde uygulandığına bağlı olarak, güven inşa etmek seçenek hepsi tersine tek tesir da oluşturabilir. Yapay zekaya yönelik refleksif ve zor müdahaleler, sualnu yapısal olarak çözmekten çok, kullanıcıyı sürekli alarm hâlinde tutan tek ortama sürükleme riski taşıyor. Burada eleştirel olan, firmaların aldığı önlemlerin sualmluluğu kullanıcıya devreden tek alarm sistemine dönüşmemesi. ‘Biz uyardık, gerisi sana kalmış' yaklaşımı sualnu çözmez, yalınce yükü bireye bırakır. Oysa kullanıcıların güvenini muhafaza etmek için platformların yalnızca içerikleri etiketlemesi değil, bu içeriklerin nedenler ve nasıl dolaşıma sokulduğunu, hangi mantıkla öne çıkarıldığını da açıklaması lüzumir. Şeffaflık olmadan güven inşa edilemez" ifadelerini kullandı.