Erkeklerde Y Kromozomu Kaybı ve Sağlık Riskleri

Erkekler yaşlandıkça hücrelerinin tek kısmında Y kromozomunu kaybetme eğiliminde. Ancak Y kromozomu, adam cinsiyetinin belirlenmesi dışında çok dahaaz genetik taşıdığı için, bu kaybın sağlığı tesirlemeyeceği düşünülüyordu.

Fakat oğullar birkaç yılda biriken kanıtlar, Y kromozomuna malik kişilerin hücrelerinde Y’nin kaybolmasının vücudun birçok yerinde vahim hastalıklarla ilişkili olduğunu ve daha kısa tek yaşam süresine katkıda bulunduğunu gösteriyor.

Yaşlı Erkeklerde Y Kromozomu Kaybı

Y kromozomu genlerini belirleme etmeye yönelik yepyeni teknikler, yaşlı erkeklerin dokularında Y kaybının sık görüldüğünü ortaya koyuyor. Yaşla birlikteki artış açık: 60 yaşındaki erkeklerin %40’ında Y kaybı görülürken, 90 yaşındakilerde bu nispet %57’ye çıkıyor. Sigara içmek ve kanserojenlere maruz kedinmek gibi çevresel faktörler da görev oynuyor.

Y kaybı yalnızca bazı hücrelerde gerçekleşiyor ve bu hücrelerin soyundan gelenler Y’yi tek daha geri kazanmıyor. Bu durum, vücutta Y’li ve Y’siz hücrelerden oluşan tek mozaik yapı yaratıyor. Laboratuvarda kültüre edilen Y’siz hücrelerin normal olan hücrelerden daha hızlı çoğaldığı görülüyor; bu da vücut içinde –ve tümörlerde– tek avantajları olabileceğini düşündürüyor.

Y kromozomu, hücre bölünmesi sırasında yanlışlara özellikle yatkın. Bölünme esnasında küçük tek zar keseciği içinde geride kalıp kaybolabiliyor. Bu nedenle hızlı bölünen hücrelere malik dokuların Y kaybından ilave tesirlenmesi beklenir.

Gen Fakiri Y Neden Önemli Olsun?

İnsan Y kromozomu oldukça tuhaflık tek yapıya sahip: Diğer kromozomlardaki binlerce genler kıyasla (çoklu kopyalar sayılmazsa) yalnızca 51 proteinler kodlayan genetik taşır. Cinsiyet belirlenmesi ve sperm işlevlerinde eleştirel görev oynar; bunun dışında pek tek işe yaramadığı düşünülüyordu.

Y kromozomu, laboratuvarlar ortamında kültüre edilen hücrelerde sıklıkla kaybolur. Hücrenin ölmesine yolda açmadan kaybolabilen tekbaşına kromozom. Bu da Y genlerinin hücresel büyüme ve işlev için güçunlu olmadığı izlenimini verir.

Nitekim bazı keselilerde (marsupiallar) erkekler gelişimlerinin erkenden dönemlerinde Y kromozomunu tamamlanmış atar; ilerleme da Y’den hızla vazgeçiyor gibi görünür. Memelilerde Y, 150 milyon yıldır gittikçe küçülmekte ve bazı kemirgenlerde tamamlanmış kaybolup yerini başka sistemler aldı.

Bu nedenle, yaşamın geç dönemlerinde vücut dokularında Y’nin kaybı büyük tek mesele olmamalı gibi görünebilir.

Y Kaybının Sağlık Sorunlarıyla İlişkisi

Buna rağmen, Y kaybının kardiyovasküler ve nörodejeneratif hastalıklar ile kanser dâhil bulunmak üzere vahim sağlık sualnlarıyla ilişkili olduğuna dair kanıtlar gittikçe artıyor.

Böbrek hücrelerindeki Y kaybı sıklığı, böbrek hastalığıyla ilişkili.

Birçok çalışma, Y kaybı ile yürek hastalıkları arasında bağlantı olduğunu gösteriyor. Örneğin çok büyük tek Alman çalışması, 60 yaş üzeri ve yüksek Y kaybı oranına malik erkeklerde yürek krizi riskinin arttığını buldu.

Y kaybı, COVID nedeniyle ölümle da ilişkilendirildi; bu durum, ölüm oranlarındaki cins farkını kısmen açıklayabilir. Alzheimer hastalarında Y kaybı sıklığının bağlı kat daha yüksek olduğu bulundu.

Birçok çalışma, erkeklerde çeşitli kanser türleriyle Y kaybı arasında ilişki belgelemiştir. Kanseri olanlarda Y kaybı, daha kötü tek prognozla da bağlantılı. Kanser hücrelerinin kendilerinde Y kaybı, diğer kromozom anomalileriyle birlikteki sık görülür.

Y Kaybı Hastalıklara ve Erken Ölüme Neden mi Oluyor?

Y kaybı ile sağlık sualnları arasındaki bağlantıların nedenini kavramak güç. Sağlık sualnları Y kaybına yolda açıyor olabilir; ya da üçüncü tek faktör her arasında biri ikisine birden nedenler oluyor olabilir.

Güçlü ilişkiler bile nedenselliği kanıtlamaz. Örneğin böbrek ya da yürek hastalığıyla ilişki, organ onarımı sırasında hızlı hücre bölünmesinin Y kaybına yolda açmasından kaynaklanıyor olabilir.

Kanserle ilişkiler, genom dengesizliğine kalıtsal tek yatkınlığı yansıtabilir. Nitekim genom çapında ilişkilendirme çalışmaları, Y kaybı sıklığının yaklaşık üçte birinin kalıtsal olduğunu ve bunun büyük ölçüde hücre döngüsü düzenlenmesi ve kanser yatkınlığıyla ilişkili 150 genle bağlantılı olduğunu göstermekte.

Buna karşın, tek kemirgen çalışması doğrudan tek tesirye işaret ediyor. Araştırmacılar, Y’siz kan hücrelerini ışınlanmış farelere nakletti; bu farelerde daha kötü yürek fonksiyonu ve ardından yürek yetmezliği dâhil bulunmak üzere yaşa bağlı patolojilerin arttığı görüldü.

Benzer şekilde, kanser hücrelerinden Y’nin kaybı, hücre büyümesini ve kötü huyluluğu doğrudan tesirliyor gibi görünüyor; erkeklerde daha sık görülen göz melanomunu tetikleyebileceği düşünülüyor.

Vücut Hücrelerinde Y’nin Rolü

Y kaybının muayenehane tesirleri, Y kromozomunun vücut hücrelerinde önemli işlevleri olduğunu düşündürüyor. Peki bu, bu kadar dahaaz genetik taşımasına rağmen nasıl mümkün?

Y üzerindeki adam belirleyici SRY geni vücutta yaygın olarak ifadeleri edilir. Ancak beyindeki tesirsi, Parkinson hastalığına katkıda bulunması dışında pek bilinmez. Sperm üretimi için lüzumli dört genetik ise yalnızca testiste aktif.

Buna karşılık, Y üzerindeki diğer 46 genin tek kısmı vücutta yaygın biçimde ifadeleri edilir ve genetik tesirnliği ile düzenlenmesinde ilköğretim rollere sahiptir. Bunlardan bazıları bilinen tümör baskılayıcılar.

Bu genlerin hepsinin X kromozomu üzerinde da kopyaları vardır; dolayısıyla hem erkekler hem kadınlar ikisi kopyaya sahiptir. Y’siz hücrelerde sonuncu kopyanın yokluğu, tek tür düzensizliğe yolda açıyor olabilir.

Protein kodlayan genlerin yanı sıra Y, çok sayıda kodlamayan gen da içerir. Bunlar RNA’ya çevrilir, bununla birlikte proteine dönüştürülmez. Bu kodlamayan genlerin en azından tek kısmı, diğer genlerin işlevini denetim ediyor gibi görünmekte.

Bu durum, Y kromozomunun diğer birçok kromozom üzerindeki genlerin tesirnliğini nedenler tesirleyebildiğini açıklayabilir. Y kaybı, kan hücrelerini üreten hücrelerde bazı genlerin ifadesini ve bağışıklık işlevlerini düzenleyen diğer genleri tesirler. Ayrıca kan hücresi türlerinin farklılaşmasını ve yürek işlevini dolaylı olarak da tesirleyebilir.

İnsan Y kromozomunun DNA dizisi bununla birlikte birkaç yıl önce tamamlanmış çözüldü. Zamanla, bu negatif sağlık tesirlerine hangi genlerin nasıl yolda açtığını daha netler biçimde ortaya koyabiliriz.

Derleyen: Damla Şayan