Dünya’nın kayıp 1 milyar yılı çözülüyor: “Büyük Uyumsuzluk” nasıl oluştu?

Bilim insanları çok milyon yıldan tek milyar yılı aşan zamanlar aralıklarını kapsayan ziyan tortul kayaçların gizemini çözüyor.

Bilim insanları, Dünya’nın jeolojik kayıtlarındaki en muazzam boşluklardan arasında biri olan “Büyük Uyumsuzluk” ilgili 150 yılı aşkın süredir süren tartışmaya yepyeni tek izah getirdi. Bulgular, pazartesi günü yayımlanan ve hakemli magazin Proceedings of the National Academy of Sciences’ta mekan saha tek çalışmada duyuruldu.

Büyük Uyumsuzluk, dünyanın pek çeşitlilik yerinde tahminen 500 milyon senelik tortul kayaların, direkt 1,7 milyar yıldan daha yaşlı “temel” kayaların üzerine oturmasıyla kendini gösteriyor.

Aradaki ziyan katmanlar, çok milyon yıldan tek milyar yılı aşan zamanlar aralıklarını kapsayabiliyor. Bu nedenle incelemecılar, bu yapıyı “Dünya’nın stratigrafik kayıtlarındaki en ikonik ama benzer zamanda en gizemli boşluk” olarak tanımlıyor.

TEKTONİK AŞAMALER

Çin’deki Kuzeybatı Üniversitesi’nden Rong-Ruo Zhan liderliğindeki ekip, bu boşluğun muazzam ölçüde 2,1 ila 1,6 milyar yıllar önce, kadim tek süperkıta olan Columbia’nın oluşumu sırasında gerçekleşen tektonik aşamaler dolayı meydana geldiğine dair yepyeni delillar sundu. Çalışma, bilhassa Kuzey Çin’deki jeolojik alanlardan elde edilen verilere dayanıyor.

Bu neticelar, Büyük Uyumsuzluk’un çeşitlilik daha sonra, tahminen 700-600 milyon yıllar evvel yaşanan ve Dünya’nın muazzam bölümünü buzla kapladığı varsayılan “Kartopu Dünya” evresiyle oluştuğunu savunan seçenek görüşü zayıflatıyor.

Kartopu Dünya evresi, tahminen 530 milyon yıllar evvel karışık yaşamın çabuk çeşitlendiği Kambriyen patlamasından hemen evvel gerçekleşmişti. Bu zammanaa, ikisi olayın birbiriyle bağlantılı olabileceği fikrini doğurmuştu. Ancak yepyeni çalışmanın sunduğu revize edilmiş tektonik zamanlar çizelgesi, bu bağlantıyı sorgulatıyor.

Çalışmanın müşterek yazarlarından Nicholas Christie-Blick, 404 Media’ya yaptığı açıklamada, Kuzey Çin’de vasat kurşun kökenli metamorfik ve magmatik kayaların yüzeye çıkmasının muazzam ölçüde 2,1 ila 1,6 milyar yıllar aralığında gerçekleştiğini ve bu zammanaanın kıtadan kıtaya değiştiğini belirtti.

Christie-Blick, “Yüzey dünyası görünebilir, bununla birlikte manaı bölgeden bölgeye değişir” diyerek, Kuzey Amerika’daki Büyük Uyumsuzluk’un da Rodinia süperkıtasının parçalanması ve uzunluğu süreli deniz taşkınları gibi mahalli etkenlerle biçimlendiğini vurguladı.

EROZYON YOĞUNLAŞMASI

Zhan’ın ekibi, Kuzey Çin’deki 5 değişik noktada kayaların termal geçmişini inceleyerek, bu bölgede kabuksal yükselmenin (derinde gömülü kayaların yüzeye itilmesi) esas olarak kadim Neoproterozoyik dehemmiyetdeki tektonik hareketlerle gerçekleştiğini ortaya koydu.

Christie-Blick’e göre, bu bulgular Büyük Uyumsuzluk’un tekbaşına tek nedene indirgenemeyeceğini gösteriyor:

"Bu boşluk, tek milyar yılı aşan tek zamanlar diliminde yaşanmış her arasında biri şeyi temsilcilik ediyor. Dolayısıyla tekbaşına tek ‘sebep’ bulmamız zaten beklenemezdi.”

Yeni çalışma, Büyük Uyumsuzluk’un kökenine ve mahalli farklılıklarına ehemmiyetli tek hafif tutsa da, hâlâ yanıtlanmamış pek çeşitlilik sual var.

Christie-Blick, Güneybatı Laurentia’nın geç Proterozoyik-Kambriyen tektonik gelişimi üzerine yepyeni tek çalışmalar hazırladığını belirtirken, ekipten Liang Duan’ın da Çin’de havza tektoniği üzerine çeşitlilik sayıda inceleme yayımladığına ilgi çekti.

Christie-Blick sözlerini şöyle tamamladı:

“Yerleşik fikiryi sorgulamayı seviyoruz; nedeniyle anlayıştaki ilerlemeler çoğu zamanlar hepsi da oradan çıkıyor.”