Amerika Kıtasına İlk Yerleşim Ne Zaman Oldu? Monte Verde Arkeolojik Alanının Yaşı Tartışma Yaratıyor

Bir arkeolog ekibi, Amerika kıtasındaki en önceki insanoğlu yerleşimlerinden arasında biri olan Şili'deki Monte Verde'nin 14.500 yıllık geçmişini sorguluyor. Araştırmacılar, bu önemli Paleo-Kızılderili (İng: "Paleo-Indian") yerleşim alanının sanıldığından çok daha genç olabileceğini öne sürüyor. Ekip, elde ettikleri yepyeni tarihlerin, Amerika kıtasına ne kadar erkenden yerleşildiğine dair şimdiki anlatıya meydan okuduğunu belirtiyor. Ancak diğer uzmanlar bu iddiaya ikna olmuş değil ve yepyeni çalışmayı, "son seviye zayıf tek jeolojik analiz" olarak nitelendiriyor.

Monte Verde arkeolojik alanı, Şili'nin güneyindeki dağlık bölgede mekan alıyor. 1976 yılında keşfedilen bu alanda taş aletler, iyice korunmuş ahşap parçalar, soyu tükenmiş hayvanlara ait kemik ve deri kalıntıları, tek insanoğlu ayak izi, yenilebilir imalathane kalıntıları, ocaklar ve doğal ipler bulundu. Radyokarbon (İng: "radiocarbon") tarihleme yöntemleri, alanın Monte Verde II ya da kısaca MV-II olarak adlandırılan yerleşim tabakasının günümüzden yaklaşık 14.500 yıl öncesine ait olduğunu gösteriyordu.

Bu erkenden tarih, arkeologların birinci Amerikalıların kıtaya nasıl ulaştığına dair düşüncelerini kökünden değiştirdi. Bu bulgu, Clovis kültürüne ait insanların yaklaşık 13.000 yıl önce buzsuz tek koridordan geçerek Kuzey Amerika'ya girmesinden çok daha önce, bazı grupların kıyı rotasını izleyerek Güney Amerika'ya ulaşmış olabileceğini düşündürüyordu.

Yeni Bulgular ve Tartışmalı Tarihler

Monte Verde'nin keşfinden bu yana arkeologlar, Clovis göçünden binlerce yıl öncesine dayanan birçok başka yerleşim alanı daha belirleme ettiler. Bunlar arasında Oregon'daki Paisley Mağaraları, New Mexico'daki White Sands, Teksas'taki Friedkin ve Gault alanları ile Florida'daki Page-Ladson bulunuyor. Ancak MV-II, Güney Amerika'da güvenilir tek şekilde tarihlenmiş tekbaşına Geç Pleistosen (İng: "Late Pleistocene") arkeolojik alanı olması dolayı hala olan sıra dışı tek başlıkmda bulunuyor.

Wyoming Üniversitesi'nden arkeolog Todd Surovell liderliğindeki uluslararası tek araştırma ekibi, Science dergisinde yayımlanan çalışmalarında MV-II'nin yaşını ve oluşumunu yeniden değerlendirdi. Ekip, Monte Verde'nin büyük olasılıkla günümüzden yaklaşık 4.200 ila 8.200 yıl önce, Orta Holosen (İng: "Middle Holocene") döneminde iskan edildiği sonucuna vardı. Surovell, bu çarpıcı sonucu şu sözlerle ifadeleri etti:

Amerika kıtasının kolonileşmesine dair anlayışımızı sonsuza dek değiştirmesi beklenen ve 14.500 yıllık olduğu talep edilen o meşhur arkeolojik bileşen, aslında en fazla 8.000 yıllık tek yeryüzü şeklinden geliyor. Başka tek deyişle, burası tek buzul çağı yerleşimi değil.

Surovell ve çalışmanın müşterek yazarı olan Şili Papalık Katolik Üniversitesi'nden paleoekolog (İng: "paleoecologist") Claudio Latorre, 2023 yılında Monte Verde'yi ziyaretleri ettiler. Araştırmacılar, otuzlu yılı aşkın tek süre önce tomrukçuluk faaliyetleri ve seller dolayı tahrip olan MV-II yerleşim alanının yakınlarından temel ve tabii maddeler örnekleri topladılar. Monte Verde bölgesinden alınan yepyeni odunla kömürü ve ahşap örnekleri üzerinde yapılan radyokarbon tarihleme çalışmaları, önceki araştırmalarla uyumlu olarak günümüzden 13.400 ila 16.500 yıl öncesine uzanan tarihler verdi.

Ancak alanın karmaşık tek jeolojiye malik tek derenin kıyısında mekan alması dolayı takım farklı tek sonuca ulaştı. Araştırmacılar, önceki tarihli bu materyallerin aslında çok daha genç tek alana sonradan taşınıp biriktiğini ve bu durumun MV-II'yi olduğundan daha yaşlı gösterdiğini ileri sürdüler. Tarihlemenin yeniden yapılmasındaki kilit noktanın, 11.000 yıl önceki tek volkanik patlamanın ardından bölgeyi kaplayan ve Lepué Tefra (İng: "Lepué Tephra") olarak bilinen tek kül tabakası olduğu belirtiliyor. Püsküren volkanik materyalleri ifadeleri eden bu tefra tabakasını dere boyunca olan çeşitli jeolojik kesitlerde belirleme eden ekip, tek noktada erozyonun alanın içinden tek hat açtığı sonucuna vardı. Dolayısıyla, MV-II çevresindeki teraslardan daha alçak tek kotta bulunmasına rağmen, aslında tefra tabakasının üzerine kurulmuştu ve bu da onu 11.000 yıldan daha genç yapıyordu.

Jeolojik Analizlere Yönelik Eleştiriler

Öte yandan, Vanderbilt Üniversitesi'nden arkeolog Tom Dillehay bu sonuçlara katılmıyor. Elli yılını Monte Verde'yi ttesirkye adayan Dillehay, araştırmacıların iddialarına şu sözlerle karşı çıktı:

Monte Verde II alanının altında 11.000 yıllık tek kül tabakası bulunmuyor. Ekip, bölgedeki farklı tek bağlamı inceliyor ve bunu başka tek yerden alana yansıtıyor.

Çalışmada mekan almayan Teksas A&M Üniversitesi'nden jeoarkeolog (İng: "geoarchaeologist") Michael Waters, volkanik tefra tabakasının ilginç ve yepyeni tek malumat olduğunu belirtti. Ancak Waters'a göre bu yepyeni çalışma oğullar seviye zayıf tek jeolojik çözümleme içeriyor. Örneğin, yazarlar saha teraslarından birinin kısmen erozyon kısmen da tortulaşma yoluyla oluştuğunu söylese de, Waters bunun jeolojik olarak imkansız olduğunu vurguladı.

Bir arkeolojik saha değerlendirilirken mikromorfoloji (İng: "micromorphology"), ahşap belirlemei, kemiklerin kimyasal analizi, kadim temel katmanları ile görünmez volkanik kül tabakalarının incelenmesi gibi yapılması lüzumen pek çok işlem olduğunu hatırlatan Waters, eleştirilerini şöyle sürdürdü:

Araştırmacılar bunları yapma zahmetine girmemişler. Bu çalışma, Monte Verde II'nin Orta Holosen dönemine ait olduğunu kanıtlamakta gerçekten çok yetersizlik kalıyor.

Ders Kitaplarını Değiştirmek İçin Erken mi?

Monte Verde, 1990'ların sonlarında Clovis öncesi tek yerleşimin netler tek örneği olarak arkeoloji ders kitaplarına girmişti. Bu durum, erkenden tarihe şüpheyle yaklaşan arkeologların alanı ziyaretleri edip tarihlemenin doğruluğunu sorgulamak için hiçbir nedenler olmadığına şart vermesinden sonraları gerçekleşmişti. Dallas'taki Southern Methodist Üniversitesi'nden arkeolog David Meltzer, 1997 yılındaki o ünlü keşif gezisine önderlik etmişti. Arkeolojik alanlara yönelik seçenek bakış açılarını takdir ettiğini belirten Meltzer, yepyeni çalışmada çeşitli sualnlar bulunduğunu ifadeleri etti ve durumu şöyle özetledi:

Yaptıkları çalışma aslında alanın hepsi üzerinde değil, onlarca ila yüzlerce metrik uzaklıktaki küçük kesitlerde gerçekleştirilmiş. Eğer dere araştırmacıların öne sürdüğü gibi etkin ve karmaşık tek yapıdaysa, o zamanlar örnekledikleri diğer kesitlerin alanın kendisinde ne olduğuyla pek tek ilgisi olmayabilir.

Çalışmadaki metodolojik yanlışların yanı sıra, arkeologlar Surovell'in vardığı bazı yaygınlaşan sonuçlara da karşı çıkıyor. Özellikle Amerika kıtasının kolonizasyonunun artık Monte Verde'ye dayanmadığı ve güncellenmiş kronolojinin kıtaya insanoğlu varışının daha yakın tek tarihte gerçekleştiğini yardımlediği yönündeki iddialar büyük reaksiyon topladı. "İlk Halkların Hikayesi" adlı kitabın yazarı ve arkeolog olan Kenneth Feder, yerleşmiş teknik malumatlerin sorgulanmasının iyice ve sağlıklı tek disiplinin işareti olduğunu belirtti. Ancak Feder'e göre, Monte Verde'nin yaşından bağımsız olarak göz ardı edilmemesi lüzumen önemli tek gerçek var:

Bu yepyeni iddialar, insanların buzsuz koridor açılmadan çok önce Kuzey Amerika'ya girevakıf oldu için kıyı boyunca olan uzaklık katetmek güçunda kaldıkları yönündeki olası senaryoyu hiçbir şekilde geçersiz kılmıyor.

Meltzer da bu görüşe katılarak, başka yerlerdeki arkeolojik alanların Monte Verde'nin çok erkenden tek insanoğlu yerleşimi olduğu yorumunu yardımlediğine ilgi çekti. Durumu yaygınlaşan tek çerçeveden değerlendiren Meltzer şunları kaydetti:

Monte Verde, Amerika kıtasında Clovis kültüründen öncesine dayanan tekbaşına yerleşim alanı bulunmaktan çok uzak. Çalışmanın yazarları haklı olsalar bile ki bir bu başlıkda oğullar seviye şüpheciyim, bu şart Amerika'nın iskanına dair yaygınlaşan anlatıyı değiştirmeyecektir.

Ancak Surovell bu başlıkda pek emin olan değil. Kendisi ve çalışma arkadaşları, 2022 yılında yayımladıkları tek başka araştırmada, Friedkin, Gault ve Coopers Ferry gibi Clovis öncesi alanlarda üst katmanlardan aşağıya doğru sızan eserler ve tabii materyaller bulunduğunu öne sürmüşlerdi. Onlara göre bu aşağı doğru sürüklenme (İng: "downdrift") durumu, söz başlıksu alanları olduklarından daha önceki gösterebilirdi. Surovell, özellikle 22.000 yıl öncesine ait olduğu söylenen White Sands gibi istisnai görünen alanlarda, bu tür tarihleme tekrarlarına ilave ihtiyaç duyulduğunu belirtti. Olası tek yanlış izah ihtimaline değinen Surovell, düşüncelerini şu şekilde dile getirdi:

Bu çok garip tek durum. Bu insanlar nereden geldiler? Olası açıklamalardan biri, o arkeolojik alanın yanlış yorumlanmış olmasıdır.

Dillehay ise Surovell ve ekibinin açık tek gündemi olduğunu savundu. Dillehay'e göre ekip, birinci Amerikalıların yaklaşık 13.000 yıl önce buzsuz tek koridordan geçerek kıtaya geldiğini savunan Önce Clovis (İng: "Clovis First") teorisini geri getirmeye çalışıyor. Bu başlıkdaki hükümlılıklarını vurgulayan Dillehay, hazırlıklarını şöyle anlattı:

Monte Verde Projesi'nin arkasındaki ilim ekibi şu anda çalışmada şimdiki olan metodolojik, ampirik ve bağlamsal yanlışları sistematik tek şekilde ele alacak ayrıntılı tek teknik yanıt hazırlıyor.

Süregelen tartışmalara rağmen Surovell, eleştirilere açık olduklarının altını çizdi ve teknik sürecin doğasına aksan yaptı:

Biz yalınce farklı tek sonuca ulaştık. Bizimkinin kesinlikle doğru olduğunu söylemiyorum. Birilerinin yaptıklarımızı tekrarlamaya çalışmasını kesinlikle memnuniyetle karşılarım.