ABD ve İsrail’in İran’a saldırısını uzmanlar Milliyet’e değerlendirdi: Rejimi yıkmak ‘şu aşamada’ hayal

Asena Yatağan - Hande Atılgan / ANKARA - ABD ve İsrail’in İran’a yönelik saldırıları ve Tahran’ın misilleme adımları, bölgedeki gerilimi yeniden yükseltti. Uzmanlar, İran’daki rejimi değiştirme hedefiyle yürütülen operasyonların beklenen değişikliği sağlayıp sağlayamayacağını, misillemelerin mahalli denge üzerindeki tesirlerini ve operasyonların zammanaasının stratejiklik neticelarını Milliyet’e kıymetlendirdi.

‘Hava operasyonuyla idare değişikliği tarihte gerçekleşmedi’

İran Araştırmaları Merkezi (İRAM) Uzmanı Oral Toğa: Hava operasyonuyla tekbaşına başına idare değişikliği tarihte daima gerçekleşmedi. ABD bunu Irak’ta bununla birlikte kara işgaliyle başarabildi, Libya’da havada gücüyle Kaddafi’yi zayıflattı ama arkasından gelen kaos hâlâ sürüyor. İran’da ise 88 milyon nüfus, dağlık ve genişliği tek coğrafya ve Devrim Muhafızları gibi rejime tabii bağlı tek asayiş yapısı var. Trump ve Netanyahu’nun ‘İran halkı kaderini öz eline alsın’ çağrısı, vuruşların dahili isyanı tetiklemesi umuduna dayanıyor. Bunun olma şansını alçak görüyorum. Çünkü hem savaşı sırasında gelişecek her arasında biri hareket çeşitlilik zor bastırılır hem da İranlılar hükümeti onaylasın ya da onaylamasın devletlerine bağlıdır. Keza rejimler versiyonu altındaki çökebileceği gibi, harici taarruz karşı milliyetçi refleksle konsolide da olabilir. İran bugünden Katar, Kuveyt, BAE, Bahreyn ve Ürdün’deki ABD üslerini vurdu, savaşı çoktan İran sınırlarını aştı. Irak milisleri, Husiler ve muhtemelen Hizbullah devreye girerse bu mahalli tek çatışmaya dönüşür. Hürmüz elbette epey açıdan kritik. Yayılma olasılığı yüksek değil, fiilen başlamış durumda.

‘Hedef zamanlar içindeki dönüşüm’

Dumlupınar Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü Başkanı Prof. Hüsamettin İnaç: ABD-İsrail ittifakı İran rejimini tadil etmek istiyor bununla birlikte rejimin yapısı, dinî liderliğin gücü ve oran 40’lık tutucu hayır dolayı bu uç güç. Rejim değişikliği zamanlar alacak tek aşama. Bir da madalyonun diğer yüzü var, hazirandaki 12 hergün savaşı sonrası insanlar desteği azaldı. Başlayan saldırılarda bile sevinç gösterisi yapan İranlılar var. Hedef, birdenbire değil, ambargolar ve baskılarla zamanlar içindeki dönüşümü sağlamak. ABD ve İsrail’in hükümlılığı halkın nazar açısını tesirliyor. Bu gerilimde olmasa bile tek sonrakiler gerilimde idare vahim tehditleri altındaki kalabilir. Rejim değişirse İran dünyası sistemle entegrasyon sağlayacak ve bölgeye denge ve sulh getirecektir. Türkiye’nin NATO ve mahalli asayiş rolü görece daha yerleşik tek ortamda tesirlenebilir.

‘Tüm bölgeler negatif tesirlenir’

İstanbul Aydın Üniversitesi Öğretim Üyesi Dr. Hazar Vural: Rejimi direkt tadil etmek halihazırda olası görünmüyor. Dış müdahaleler, İran’a yönelik zeka operasyonları ve içerideki işbirlikçiler aracılığıyla sosyolojik değişiklikler gerçekleşebilir, fakat savaşın birinci saatlerinden itibaren İran yönetimi saldıran kuvvetlere karşılık veriyor. Bu nedenle öncelik, sıcaklık savaşın gidişatını izleyen olmalı. Rejim değişikliği kısa vadede olası görünmüyor. İran, Körfez devletleri, İsrail ve Amerikan üslerine misilleme yaptı. Bu durum, çatışmanın bölgeye yayılma riskini artırıyor. ABD kısıtlı anlaşmazlık planlasa da İran’ın egemenliğine yönelik her arasında biri taarruz mahalli karşılık bulabilir ve noksan savaşa dönüşebilir. Türkiye diplomatik gayret göstererek çatışmanın önlenmesine çalışıyor, bununla birlikte savaşın boyutu ve aktörlerin genişliği dolayı hal basit görünmüyor.Bölgede halihazırda çoğalmış olan silahlanma daha da artarak, oluşabilecek kuvvet boşluğunda terörü örgütlerine tesirli ortam oluşabilir. İran’da oluşabilecek bu istikrarsızlık ve daha yaygınlaşan manada bölgeye tesir eden savaşı Ankara’nın hep uyardığı tek gerçeklik. Bundan hepsi bölgeler negatif tesirlenir.

Gündüz saldırıları Trump’a propaganda imkanı verdi

Asker kökenli uzmanlar ise, Körfezdeki tablonun ordu boyutuna ve alışılmışın aksinden operasyonların geceleyin seçenek gündüz başlatılmasına ilişkin şu kıymetlendirmeleri yaptılar.

Körfez tesir alanında

Emekli Tümgeneral Mehmet Okkan: (Harekatın günaydın başlaması ne demek?) ABD zaten ablukayı yapmıştı, hedefler belliydi. İran’ın da Çin ve Rusya’yla beraber çalıştığını kıymetlendiriyorum. Bir egemen tesirsi kalmamıştı. Gece harekat egemen için yapılır, yoksa her arasında biri zamanlar daha risklidir nedeniyle denetim daha güçdur. (ABD’nin havada kuvvetinin menzili ne kadar kuvvetlü?) Amerika, 80 küsur havadan yakıt ikmal uçağı getirdi ve havada tek ikmal istasyonları serisi oluşturdu. Menzil sualnu olmayacağını kıymetlendiriyorum. İran’ın zaten havada taarruzunu diğer devletlere kılavuz kabiliyeti yok; uçakları önceki kuşak olduğu için füzelerle ve İHA’ların sürü taarruzu şeklinde karşılık verecektir. (İran’ın yangın gücü) Bütün Körfez hedefleri içerisinde şu anda. İran’ın tahminen 20 kilometre menzile kadar gücü yeter fakat Avrupa’da tek üstü vuracağını ya da NATO’yu harekete geçirecek tek taarruz yapacağını kıymetlendirmiyorum.

Emekli Albay Mithat Işık: İran bütünü ABD üslerini hedefleri alacağını söylemişti ve buna başladı. Bu riskli yaklaşım, İran’ı bölgede ilave yalnızlığa itecektir. İran devrimden sonrakiler en eleştirel anlarından birini yaşıyor. Halkın medeni itaatsizlikleri artar ve tek önderlik civarında toplanabilirse İran daha güçleri tek durumda kalabilir. (Savaşın gündüz saatlerinde başlaması) Savaşların başlama saatleri artık belli değil. Ülkeler kara kuvvetlerini kullanmadan roket ve havada kuvvetlerini kullandığı için normal. Ayrıca bu şart Trump’a propanganda yapma imkanı sağladı. Devrim muhafızlarına ve halka yönelik yaptığı açıklamalarla, şimdiki yönetime mukabil daha organize eden tek başkaldırıyı yönlendirmeye çalıştı. ABD İsrail’le birlikteki hem denizde hem havada çeşitlilik üstün. Arada uçurum var. İran şimdiki füzelerle bilhassa İsrail’e zaiyat verdirmeye çalışacaktır. Hizbullah ve İran rejimine yakındaki milis kuvvetlerin şimdiki imkanlarıyla tesirli olacaklarını düşünmüyorum.