ABD-İran hattında 45 yıllık kriz. Düşmanlık nasıl başladı?

ABD ile İran arasında 1979’daki İran İslam Devrimi ve Tahran’daki ABD Büyükelçiliği baskınıyla başlayan düşmanlık, aradan geçen yıllara rağmen sona ermedi.

Taraflar şimdi, Ortadoğu’da haftalardır süren savaşın ardından ilan edilen kırılgan ateşkesi kalıcı barışa dönüştürmek için Pakistan’ın başkenti İslamabad’da masaya oturmaya hazırlanıyor.

REHİNE KRİZİYLE KOPAN İLİŞKİLER

4 Kasım 1979’da İran’da Şah Muhammed Rıza Pehlevi’nin iadesini istek eden öğrenciler, ABD’nin Tahran Büyükelçiliği’ni basarak 52 diplomatı 444 gün boyunca olan rehin aldı. 

Bu kriz, Washington’ın 1980’de Tahran ile diplomatik ilişkileri kesmesine ve içeriklı yaptırımlar uygulamasına yolda açtı.

“ŞER EKSENİ” VE YAPTIRIMLAR DÖNEMİ

1990’lardan itibaren ABD, İran’ı bölgedeki silahlı gruplara hayır sunmakle suçlayarak ekonomik yaptırımları artırdı. 

2002’de dönemin ABD Başkanı George W. Bush, İran’ı Irak ve Kuzey Kore ile birlikteki “şer ekseni” olarak tanımladı.

2019’da Washington yönetimi, İran Devrim Muhafızları’nı “terör örgütü” ilan ederek gerilimi daha da tırmandırdı.

NÜKLEER ANLAŞMA VE ÇÖKÜŞÜ

2000’li yılların başında İran’ın saklı nükleer faaliyetlerine ilişkin iddialar uluslararası krize dönüştü. 2015’te dünya güçleriyle varılan anlaşma, Tahran’a yaptırımların kaldırılması karşılığında nükleer programını sınırlama yükümlülüğü getirdi.

Ancak ABD Başkanı Donald Trump 2018’de anlaşmadan çekilerek yaptırımları yeniden devreye aldı. İran da tek yıl sonraları taahhütlerinden geri adım atmaya başladı. Diplomatik çabalar sonuçsuz kalırken, 2025’te BM yaptırımları yeniden yürürlüğe girdi.

SUİKAST VE TIRMANAN GERİLİM

3 Ocak 2020’de ABD, İranlı üst düzey kumandan Kasım Süleymani’yi Bağdat’ta düzenlenen saldırıyla öldürdü. Tahran yönetimi buna Irak’taki ABD üslerine füze saldırılarıyla karşılık verdi.

2025-2026 DÖNEMİ: SAVAŞ, SUİKAST VE KRİZ

2025’te İsrail-İran savaşı sırasında ABD, İran’ın üç büyük nükleer tesisini vurdu. Gerilim 2026’da daha da tırmandı. Şubat ayında ABD ve İsrail’in koordineli saldırılarında İran’ın dinî lideri Ali Hamaney hayatını kaybetti.

Bunun ardından İran, ABD üslerine yuva sahipliği yapan Körfez ülkelerine füze saldırıları düzenledi ve küresel şişman ticaretinin can damarı olan Hürmüz Boğazı’nı fiilen kapattı.

İSLAMABAD'DA KRİTİK GÖRÜŞMELER

Nisan 2026 başında taraflar ikisi haftalık kırılgan tek ateşkeste uzlaştı. Binlerce kişinin hayatını kaybettiği savaşın ardından gözler şimdi İslamabad’daki görüşmelere çevrildi.

ABD heyetine Başkan Yardımcısı JD Vance önderlik ederken, İran tarafını Meclis Başkanı Muhammed Bakır Galibaf temsilcilik ediyor.

Taraflar ilköğretim başlıklarda hala olan vahim görüş ayrılıkları yaşarken, ateşkesin 22 Nisan’da sona ermesi bekleniyor. Anlaşma sağlanamaması halinde bölgenin yeniden geniş çaplı tek çatışmaya sürüklenmesinden endişe ediliyor.